ШҚО, Өскемен қаласы

      Мемлекет басшысы Шығыс Қазақстан облысына жұмыс сапары кезінде Ольга Рыпакова атындағы жеңіл атлетика орталығын және оның базасында ашылған Жеңіл атлетика бойынша Облыстағы балалар мен жасөспірімдерге арналған олимпиадалық резерв мектебін аралап көрді.

Олимпиада чемпионы Ольга Рыпакова Президентке оқу-жаттығу жиындарын жыл бойы тұрақты түрде өткізу үшін орталықта барлық жағдай жасалғанын айтты. Мектеп ашылған сәттен бері Қазақстанның жеңіл атлетикадан барлық қысқы чемпионаттары осы жерде өткізіліп келеді. Бүгінде орталықта 713 жас өрен жаттығады. Олар республикалық және халықаралық жарыстардан ұдайы жүлделі оралады. Cпортшылар 2023 жылы 281 медаль жеңіп алған.

Ольга Рыпакова елімізде жеңіл атлетиканы дамытуға қатысты бірқатар ұсынысын жеткізді. Атап айтқанда, ол өңірде спорт медицинасы орталығын құру маңызды деп санайды. Бұл Алтайдың әсем де жанға жайлы табиғаты аясында өтетін жеңіл атлетика бойынша оқу-жаттығу жиындарын емдеу-оңалту процедураларымен сабақтастыруға мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, 2015 жылдан бастап спорт аренасында Олимпиада чемпионы Ольга Рыпакова атындағы турнир өткізіліп келеді. Аталған жарысқа World Athletics Continental Tour деңгейі берілген. Яғни, бұл спортшылар әлемдік рейтингте ұпай жинай алатын ең жоғары деңгейдегі сайыс саналады. Даңқты спортшы осы турнирдің мәртебесін «күміс» деңгейге дейін көтеруге ықпал етуді сұрады. Ол үшін жеңіл атлетика манежінің жабындысын жаңарту, сондай-ақ жүлде қорының сомасын арттыру қажет. Мемлекет басшысы Премьер-Министрдің орынбасары Тамара Дүйсенова мен ШҚО әкімі Ермек Көшербаевқа аталған мәселені бақылауға алуды тапсырды.

Содан кейін Президент спортшылармен әңгімелесіп, мемлекет спорт инфрақұрылымын жақсартуға ерекше көңіл бөлетінін атап өтті.

Мұнда балалардың футбол ойнайтынын, жеңіл атлеттердің жаттығатынын көріп отырмын. Әрине, спортпен айналысу керек, сондай-ақ салауатты өмір салтын ұстанған жөн. Мен спортты дамытуға баса мән беремін. Баршаңыздың мықты спортшы болуларыңызға, қоғамның басқа да салаларында жетістікке жетулеріңізге тілектеспін. Басты міндет – еліміздің лайықты азаматы болу. Сіздерді мықты маман, Олимпиада чемпионы, спортта үлкен жетістікке жеткен бапкер жаттықтырады. Сондықтан үлгі алатын адамдарыңыз бар, – деді Мемлекет басшысы.

Сонымен қатар Қасым-Жомарт Тоқаевқа жергілікті жеңіл атлеттердің басты жетістіктері жөнінде мәлімет берілді. Атап айтқанда, 2023 жылы Астанада өткен Азия чемпионатында Надежда Дубовицкая әйелдер арасында биіктікке қарғып секіруден алтын медальға ие болды. Жақында Тегеранда өткен жеңіл атлетикадан XI Азия чемпионатында Елизавета Матвеева жеңімпаз атанды. Ал өткен жылғы VI Республикалық спартакиадада аймақтың жеңіл атлетика құрамасы жалпыкомандалық есепте бірінші орын алды.

                                                                                                   Akorda.kz

Ақбоз ат туралы айтқанымызда «Қыз Жібек» фильмін жиі көретін көрермендер бірден бұл – Төлеген – Құман Тастанбеков екенін түсіне қояды. Фильмның соңына таман Қыз Жібек иесіз желп келген ақбоз атты құшақтап, «Иең қайда, Ақбоз ат?» — егіледі.              

Тастанбеков Құман Нұмағанұлы Қазақстанның халық әртісі «Парасат» және «Құрмет» ордендерінің иегері. Қыз Жібегін қалдырып, өзінің мәңгілік мекеніне аттанғанына да жеті жылға жуықтапты.

Оқырмандарымызға актердің көзі тірісінде «Turkistan» газетіне берген сұхбатын оқи отыра, ықшамдап, жарияладық.

***

—Мен бала күнімнен кітапқа жақын болдым. Мектебіміздің кітапханасы бай болатын. Сондағы әдебиеттерді таласып оқитынбыз. Кезек күтіп, кітапты тауысқанша бір-бірімізді асықтырушы едік. Қызық кітапты өзгелерден бұрын оқып алған оқушы басқамызды еліктіретін. «Соңы немен аяқталатынын айтпа, өзім оқып аламын», – деп оқыған кітабының әсерімен бөліскісі келетін достардың аузын аштырмай қоятынбыз. Кітапты кино көріп отырғандай құмартып оқыдық. Қазір кітапханаға бара жатқан баланы көрмейсің, мектеп міндеттейтін пәндердің оқулығынан басқа кітап алмайды қолдарына.

—Біздің ауылда бірнеше ұлттың өкілі тұрды. Украины бар, орысы мен татары, өзбегі де бар – бәріміз тату-тәтті өмір сүрдік. Тойымыз да, қайғы-мұңымыз да ортақ болды. Көрші-қолаң асарлатып, айналасы төрт-бес күннің ішінде бір үй тұрғызатын. Қазіргілер асардың не екенін білмейтін де шығар. Көмектеспек түгілі, көршісін танымайтындар бар. Ал аядай ауылда ашықса да, тарықса да, адамгершіліктен аспаған, көтеріңкі көңіл-күймен жүрген адамдарды көрдім. Ауылымыздан ән мен күй үзілмейтін. Өнерге жақын болуымның сыры – сол. Әкем колхоздың жылқысын бағатын. Бір күні колхоз әкеме гармонь сыйлапты. Бұл сыйдың сырын түсінбесек те, бұрын-соңды қолымызға ұстап көрмеген аспапқа қатты қызықтым. Ағаларым аса керек қылмаған соң, әлгі гармонь менің меншігіме айналды. Арқалап жүріп үйреніп алдым.

—Ауылымыздың клубы ескі шіркеудің орнында болатын. Аудан орталығынан екі-үш айда бір рет арбамен кино әкеп қоятын. Сол арбаның жолын күтіп жүреміз. Орталық ауылдан 25 километр қашықтықта. Аудан орталығын алғашқы рет үшінші сыныпта көрдім. Ауылдан ұзап көрмеген балаға ол үлкен шаһар сияқты көрінді. «Мынадай да жер бар екен ғой» деп таңғалғам. Одан кейін пионер слеттеріне жиі барып тұрдым. Жан-жақтағы ауылдардан топ-топ бала жиылады. Қазақ-орысы, украины мен татары аралас. Бір-бірін бөтенсіну деген жоқ. Таныса салып: «Будем дружить?» деп бауырына тартатын.

Кейін мәдениет үйі салынған соң ауылымызда фортепиано пайда болды. Оны да тез үйрендім. Мектебімізде музыкалық аспаптың түр-түрі болатын. Ауылымыз өнерден кенде болған жоқ. Менің актер болу арманым сол аядай ауылдан, балалық бал дәуреннен басталды. Мектеп бітіріп, ата-анама өнер жолына түскім келетінін айттым. Екеуі де қарсы болды, көнбеді. «Басқа оқу құрып қалды ма? Қайдағы бір жын-шайтанның оқуын қайтпексің?», – деп шешем қатты наразы болды. Қалаға жібергілері келмейтінін түсіндім. Жастары келіп қалған. Үлкендердің бәрі жан-жаққа кеткен, ата-анама қарайтын, үйдің шаруасын қолға алатын ешкім болған жоқ.

—Есіктің алдында бақшамыз, қорада мал болды. Амал жоқ, арманымнан бас тартуға тура келді. Ауылда қалып, Мәдениет үйінде баяншы болып жұмыс істедім. Бір жылдан соң Алматыға барам деп тағы қиғылық салдым, тағы көнбеді. Екінші рет жолым болмаған соң, мектепке музыка пәнінің мұғалімі болып жұмысқа орналастым. 20 жасқа келгенде ауылда жүре берсем қараңғы болып қалатынымды түсіндім. Ешкімнің қарсылығына қарамаймын деп шештім. Әке-шешем одан әрі ауылда ұстап отыра алмайтындарын түсінді-ау деймін, көнді.

Батасын беріп, Алматыға шығарып салды. Алматы мемлекеттік өнер институтының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) актерлік факультетіне түсіп, Кеңес Одағының халық әртісі Хадиша Бөкееваның сыныбына қабылдандым. Әшірбек Сығай, Рахилям Машурова, Ерсайын Дүйсенбиев, Ғайникамал Байқошқаровамен бірге оқыдым. 1967 жылы «Лениншіл жасқа» жаңа кино түсірілетіні, сол фильмде ойнайтын актерлерге байқау жарияланғаны туралы ақпарат жарық көрді. Ол кезде Абай көшесіндегі 56-үйде, консерваторияның жатақханасында тұратынбыз. Әлгі газет қолдан-қолға өтіп, бақ сынап көргісі келетіндердің қатары күн санап артты. Көппен бірге мен де кастингке қатыстым. Бәрімізді суретке түсіріп алды.

Студенттер, театр актерлері де бақ сынады. Қыз Жібек рөліне үміткерлер тіпті көп болды. Кастингке 400-ден астам қыз қатысқан екен. Кіл сұлулар, сән-салтанаты бір-бірінен асып түседі. Сырт келбет маңызды болғанымен, ішкі сұлулықсыз, Алла берген дарынсыз тағы болмайды. Режиссерлердің талаптарын орындай алмаған жүздеген қыз бір мезетте-ақ байқаудан ысырылып қалды. Сұлтан Қожықов көпке дейін басты рөлге лайық қыз таба алмай дал болды. Бір күні киностудияға Меруерт келді. Шашы ұзын, түр-тұлғасы жинақы, киген киімі мен жүрген жүрісі келісті. Бірақ түрі аздап суықтау екен. Дәлізде көріп қалып, көзімді ала алсамшы. Ол да маған көзінің қиығын тастады. Сол сәт дәл кеше болғандай әлі есімде.

—Ішімнен: «Мынау нағыз Жібек қой» дедім. Айтқаным айдай келді. Басты рөлге Меруерт екеуміз бекітілдік. Режиссердің таңдауына қарсы шыққандар көп болды. «Жастар ойнайтын рөл емес, ысылған актерлер ойнауы тиіс», – деп шу көтерді. Қызу пікірталастар жүрді. Сол кезде біздің сөзімізді сөйлеген Олжас пен Асқар Сүлейменовтерге рахмет. Олар «Қазақфильмде» редактор болып істейтін. Талқылау кезінде Олжас ешкімнің аузын аштырмапты. Өзім ол жиынға қатысқан жоқпын, шудың ортасында болғандар айтып берді. «О чем вы говорите? Какой будет рассвет если мы будем снимать Тулегена в 30 лет, Бекежана в 50 лет?», – деп Олжас қарсы уәж айтқандарға дүрсе қоя беріпті.

Бұл дау Дінмұхамед Қонаевтың алдына дейін барды. «Кино маманы емеспін. Бірақ жастар түскен киноның тартымды болатынына көзім жетеді», – депті Димекең. Сол кісі айтқандай кино әлі де тартымды, көрерменін жоғалтқан жоқ. Фильмнің сәтті шығуына сол кездегі министр Ілияс Омаровтың қосқан үлесі өлшеусіз. Ол кісі өнердің нағыз жанашыры еді. Сондай тұлғалардың арқасында «Қыз Жібектің» тұғыры берік, мәртебесі биік болды. «Қыз Жібектен» кейін Меруерт екеуміз Абдолла Қарсақбаевтың «Біздің Ғани» фильміне түстік. Онда мен Ғани Мұратбаевты сомдасам, Меруерт оның жары Раушанның рөлінде ойнады. 1970 жылдың күзінде, «Біздің Ғанидың» түсірілімі жүріп жатқанда екеуміз шаңырақ көтердік. Содан бері өмірде, өнерде де жұбымыз жазылған жоқ. Отау құрғанымызға биыл 45 жыл толады екен.

—«Қыз Жібек» – тек қана мәңгілік махабатты емес, патриоттық сезімді ұлықтап, қазақтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын кеңінен қамтыған кино. Содан болар, ол басқа картиналармен салыстырғанда өміршең болды. Оған деген халықтың сүйіспеншілігі жылдар өте келе артпаса, кеміген жоқ. Өйткені бұл кино тек қана бір тақырыптың аясымен шектелмеген. «Қыз Жібек» лиро-эпостық жыры ойдан шығарылған оқиға емес, шынайы өмірде болғандығымен де қызықты шығар. Бұл махаббат хикаясының осыдан шамамен 500 жыл бұрын Ақтөбе облысының аумағында болғаны туралы нақты тарихи деректер бар. Демек халық аңыз-әфсанадан гөрі тарихи оқиғаны жоғары бағалайды. Оның үстіне, сценарийін Ғабит Мүсірепов жазып, Сұлтан Қожықов режиссерлік еткен, Нұрғиса Тілендиев пен Қадыр Мырза Әли, Гулфайруз Исмайылова сияқты өзі ісінің мамандары атсалысқан картинаның осал болуы мүмкін емес еді. Актерлер де кіл мықтылар. Қай образға қарасаң да хас шеберді көресің. Сырлыбай, Бекежан, Шеге, Қаршыға, Базарбай, Қамқа, Айкөз, Кербез бейнелеріндегі әртістерді режиссердің дәл тапқанына қайранмын.

—Кітап оқығысы келмесе, тым болмаса, театрға келсін. Қазір театрлардың репертуары бай. Қазақтың классиктері, әлем классикасының үздіктері сахналануда. Жаңашыл шығармалар да қалыс қалып жатқан жоқ. Театрға келсе, Сәбит Мұқановтың, Шекспирдің кім екенін білер еді. Өзінің тамырын танып, тарихынан тағылым алар еді. Театр сахнасынан өзге халықтардың болмысы мен мәдениетін де тануға болады. Қазір танымымды кеңейтем деген балаға барлық мүмкіндік жасалған. Біз спектакльге де, киноға да сусап өстік. Қазір үлкендер тұрмақ, балалар да бір-біріне суық. Өзі құралпы баланы іш тартып, маңына жуыта қоюы қиын. Бұрын біз бір топ болып, таңнан қара кешке дейін далада жүретінбіз. Ойынға жақын үйден жүрек жалғап аласың да, ары қарай ойнап кете бересің. Жазда асығыңды арқалап, қыста шанаңды сүйретесің. Күннің ыстық-суығы міз бақпайтынбыз. Қазіргі балалардың тәрбиесі басқа. Ата-анасы секемшіл болған соң, бала да жан-жағына күдікпен қарайды. Қайырымдылық, мейірім деген құндылықтар жоғалып барады.

—Театрдағы ең алғашқы рөлім – Оралхан Бөкейдің «Құлыным менің» шығармасындағы Жан. Пьесаны Қадыр Жетпісбаев сахналаған болатын. Ан—арды марқұм Фарида Шәріпова ойнады, Бозтайлақты сахнаға Әнуар Молдабеков алып шықты. Оралхан екеуміз сол қойылымнан кейін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атандық. Режиссерлер маған Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері-Ақтоқтысында» Ақанды, С.Мұқановтың «Шоқан Уәлихановында» Шоқанды, Т.Ахтановтың «Антында» Сауранды, М.Әуезовтің «Айман-Шолпанындағы» Әлібек, Н.Хикметтің «Фархад-Шырынындағы» Фархад сынды рөлдерді сеніп тапсырды. Төлеген маған театрда демеу болмайтынын, арқаны кеңге салуға қақым жоқ екенін түсіндім.

Өзіме артылған сенімді ақтау үшін үздіксіз еңбектендім. Жаңа рөл алған сайын тынысым ашылып, шеберлігім шыңдала берді. 1973 жылы консерваторияны тәмамдап, Меруерт те театрға қабылданды. Әкемтеатрдың сахнасында қол ұстасып, талай рөлдерді бірге ойнадық. Мұхтар Әуезовтің «Қаракөзінде» мен – Арша, ол – Қаракөз, Шыңғыс Айтматовтың «Ана – Жер Анасында» мен – Қасым, ол – Әлиман болып шықты. Киелі сахнада ойнап жүргеніме биыл 47 жыл болады екен

Анар ЛЕПЕСОВА

«Turkistan» газеті, 20 мамыр, 2015 жыл

Құрметті Өтекешева Меруерт Қаратайқызы!

Сізді бүгінгі туған күніңізбен шын жүректен құттықтаймыз! Ғұмырыңыз бұдан кейін де ұзақ, денсаулығыңыз мықты болсын дейміз. Миллиондаған көрерменнің жүрегінен Қыз Жібек болып орын алдыңыз! Қазақ өнерінің қара шаңырағы М.Әуезов атындағы театрда сіз ойнаған қаншама ролдеріңіз көрерменнің жадында сақтаулы. Қазақ киносындағы образдарыңыз өз алдына!

«Қыз Жібек» фильмін көрген әр бойжеткен сізге қарап бой түзеді, ой түзеді. Театрдағы сіз ойнаған спектакльді көруге асықты. Олар сахнадан Қыз Жібекті көрсем деп армандады. Қазір де қаншама өнерге қанат қаққан жігіттер мен қыздарға ұстаздық етіп келесіз. Өнердің, театрдың маңызын, сахна қасиетін ұғындырып, жан тазалығын дәрістеріңізде ұғындырудасыз. Сізден тәлім алған жастардың көпшілігі бүгінде сахна төрінде сіздің актерлік жолыңызды жалғастырып жүр.  Ұстазыңыз Халық әртісі Хадиша Бөкеевадан сахна өнерін бар болмысыңызға құйып, үйрендіңіз. Үйренгендеріңізді сахнада көрсетіп, көременді тәнті еттіңіз. Енді міне, өзіңіз «Қыз Жібек» фильмінен кейінгі ғұмырыңызда жиған саф алтындай тәжірибеңізді сахнаны сүйген жастарға үйретіп, жалықпай ұстаздық етудесіз.

Кино тарихының парақтарын ақтарсақ, М.Әуезов театрының сахнасында актерлік ете жүріп, сіз ойнаған кино кейіпкерлерін «Қазақфильм», «Қырғызфильм», «Мосфильм» шығарған туындылардан көреміз.

Дана Абайдың «Ақырын жүріп, анық бас», — деген  қағидасын жадыңызға берік ұстап, «Қыз Жібек» дастанындағы басты кейіпкер Қыз Жібектей ғұмырлық Төлегеніңіз – Тастанбеков Құман Нұрмағанұлымен өмірде  қауышып, жарты ғасырға жуық бақытты ғұмыр кештіңіз. Ұл-қыз тәрбиелеп, қатарға қостыңыз. Немере сүйдіңіздер. Дастандағыдай махаббатқа адалдық үлгісін шынайы өмірде де, «Қыз Жібек» фильміндегідей айдында жүзген қос аққудай театр сахнасындада бірге жүрдіңіздір. Кей фильмде  қатар ойнадыңыздар.

Ұлттық құндылықтарымыздың бірі – өнердегі және өмірдегі шынайылық, адалдық, өнерге сүйіспеншілік, азамат ретіндегі жауапкершілік, жастарға деген қамқорлық, осындай жүректегі мейірімділіқ қасиеттер арқылы ізбасарларыңызды тәрбиелеп, шәкірттеріңіздің ықыласына бөленудесіз.

«Өнер — халықтікі» — дейді халқымыз. Халықтың сүйіктісіне айналған қарапайым Қыз Жібек – Меруерт Қаратайқызы бүгінгі жас көрермендерімізге де дастандағы Қыз Жібектей болып арамызда ұзақ жасасын! Жарты ғасырдан астам уақыт бар көрерменнің, дастандағы сүйіп оқитын оқырманның сүйікті Қыз Жібегі – ортамыздағы сүйікті кейіпкеріміз – Қыз Жібек Меруерт Өтекешеваның өмірдің де, өнердің де сахнасынан түспеуіне тілектеспіз!

«Шіркін! Мен де Қыз Жібектей болсам ғой», — деп армандайтын бойжеткендерге һас сұлудың өмірдегі шынайы бейнесі болып, арамызда ұзақ жүре беру нәсіп болсын дейміз!

 

Құрметпен: Априза АЙТБАЕВА,

«Қазақстанның ардагер журналисі»,

Философия ғылымыдарының кандидаты.

 

«Farabi shakirti» журналының

шығармашылық ұжымы.

Сурет: Turkistan.kz

Ата-ана қаласа, баласын жұлдызға жеткізеді. Баласы қаласа, ата-анасы айды да әпереді.

Елімізде адамдардың, соның ішінде ата-ананың  да балалар басылымына деген ынтасы, көзқарасы бұрынғымен салыстырғанда мүлде өзгергені жасырын емес. Әсіресе, әлемдегі карантиннен кейін оқушылар тек телефонға қадалып қалды. Телефонның да пайдалы тұстары айтарлықтай. Алайда, тәулік бойы телефонмен дос болған жасөспірім балалалар газет-журналына келгенде мұрнын шүйреді. Бұлай деуімнің себебі, кездесулерде үйіне апарып, ата-анасына көрсетсін деп сыйлыққа қолына берген журналды лақытырып кеткен кездерінде көрдік.  Мектептің сыртында жерде жатқан журналды қайта көтеріп алдық.

Мектеп жасындағы балалар мен жасөспірімдер өз жасына лайық қалаған балалар басылымын жаздырып алып оқыса, одан зиян шеккенін көрмедік. Айтсақ, кіналайды. Сіздің шаруаңыз не деген? деген сөгіс естиміз. Есесіне, баланың көркем сөйлеуі жоғалып барады. Телефондағы суретпен сөйлейміз. Балалар мен жасөспірімдердің сауаттылығы, шығарма жазудағы шеберлігі туралы айта берсек, көптеп мысал келтіруге болады.

Бұл мәселе министрліктер тарапынан көтеріліп, биылғы қаңтар айында балалар басылымы өкілдерімен кездесу өткізілді. Кездесуге Мәдениет және Ақпарат министрі Балаева Аида Ғалымқызы, Оқу-ағарту министрі Бейсембаев Ғани Бектайұлы «Қазақстан балалары шығармашыл интелегенция» тақырыбын талқылады.

Басқосуда айтылған мәселелерді саралай келе Республикалық ғылыми –педагогикалық кітапхана директоры Алия Шуратқызының бастамасымен Алматы қаласы 8 ауданының мектептері директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасралары, кітапханашылар, ата-аналарымен балалар басылымының маңызы туралы кездесу өткізіп, 28 басылым бас редакторлары мен өкілдері өз басылымы жайында әңгімелеп берді. Балалар басылымдарының алдының шыққанына бір ғасыр болса, енді ғана оқырманға танылып жатқандары да бар.

Айталық, «Ақ желкен», «Балдырған», «Ұлан», «Дружные ребята», «Балбұлақ», «Айгөлек», «Мөлдір бұлақ», «Жыл он екі ай», «Балалар әлемі», «Бала би», «Балапан бағы», «Асыл сөз», «Айналайын», «Ақылдым», «Жеті әлем — комикс» журналы, «Ертегілер елінде», «Farabi shakirti» журналы мен «farabishakirti.kz» сайты, «Ертегілер әлемі», «Alan&kids», «Ақылдым», «Білім шыңы – ғылым сыры», «Ыбырай», «Ақылды балалар», «Алтын сандық», «Алтын сақа», «Ханталапай», «әл Жәбірдің атасы», «Білімді ұлт» газет – журналдарын әр отбасы бір данадан ұл-қызына жаздырып берсе, баласының жандүниесі қаншама рухани құндылықпен байитын еді деген үмітпен тарқастық.

Барлық басылымдар кездесулерге келген мектеп өкілдеріне  өз газет — журналдарын сыйға тартты.

Алматы мектептерімен кездесулерді спикерлер – кітапхананың директорының  орынбасары — Асанова Райхан Файзуллақызы, «Ғылыми — әдістемелік» бөлімше  басшысының орынбасары —  Емишева Амангүл Бастаубайқызы,   «Ғылыми- әдістемелік» бөлімше әдіскері Жанна Шеризатқызы жүргізді.

Алдағы кездесулер Астана, Шымкент қалаларында өтіп, еліміздің облыстарында жалғасын таппақ.

 

 

Ж.Кучукова,

«Farabi shakirti» журналы мен «farabishakirti.kz»

сайтының бас редакторы

Республикалық Бас редакторлар Клубының мүшесі.

«Мен венгр жерінен сіздердің елдеріңізге келген алғашқы да,

 соңғы да адам емеспін. Тарихи деректерге жүгінер болсақ,

ежелгі байланыс іздері тым тереңде жатыр ғой».

Мандоки Иштван (Атлан) Қоңыр.

Ерден Қажыбек,

Халықаралық «Қазақ тілі академиясы» мен халықаралық

түріктану орталығының президенті:

 «Бізде қазақ тіліне тыйым салынған кезде, орыстандыру саясаттының қылышынан қан сорғалап тұрған кезде бізге келіп қазақша сөйлеп, біздің алаш арыстанымызды жүрген жерде айтып, оларға қатаң тыйым салынған кезде Қоңыр өте көп рухты ояту, сананы жаңғырту мәселелері бойынша өте көп үлес қосты деп айту керек».

                                         «Тілі таза емес елдің жаны да  таза болмайды»

Белгілі түркітанушы Мандоки Иштван (Атлан) Қоңырдың ана тіліміз туралы айтқан даналық сөзін басшылыққа ала отырып, мажар ғалымының 80 жылдығына орай «Қоңыр және ұлттық құндылықтар» атты ғылыми — танымдық конференция өтті.

Конференцияны Алматы қаласындағы Халықаралық “Қоңыртану” орталығы мен Иштван Қоңыр Мандоки атындағы №154 жалпы білім беретін мектеп  бірлесіп, ұйымдастырды.

Мектептің педагогтары жылда 10 – ақпан күні өзінің туған отаны Мажарстанда ғана емес, күллі Тұран дүниесі қастерлейтін ұлық есімдер қатарынан орын алған тұлға —  Мандоки Қоңыр Иштванды еске алып, ауқымды шара өткізеді. 

        Шараның мақсаты — белгілі  түркітанушы ғалым, қоғам қайраткері  Мандоки Иштван (Атлан) Қоңырдың 80 жылдығына арнап өткізген шараның мақсаты —   мол  мұрасын  зерттеу және насихаттау.  Ғалым  еңбектерінде  көрініс тапқан күллі түркі халықтарының  салт — дәстүрі, тілі мен  мәдениеті туралы айтқан ойларын, ұлттық құндылықтарын дәріптеу.

Мандоки Қоңыр туралы айтылған пікірлер, ғылыми еңбектер легі көп — ақ. Соның ішінде тарих ғылымдарының кандидаты, тарихшы, ғалым Бабақұмар Хинаяттың естеліктерінен үзінді келтіре кетейік. Ол өзінің «Мандоки Қоңыр Иштван: өмірі мен өнегесі» атты ғылыми зерттеулерінде айтқан естеліктерінен үзінді айта кетейік.

—Шыңғыс жорығы тұсында Карпат қойнауындағы мадиярлар арасынан пана тапқан құман — қыпшақ жұртының тумасы Мандоки Қоңыр түркі халықтарының ондаған тілін еркін меңгерген, оған қоса зерттеушілік қарымы ерен, Тұран халықтарының фольклорлық — дүниетанымдық санасын бойына дарытқан тұлға, қарымды зерттеуші — ғалым еді. Ол түркология ғылымымен дендеп айналысып қана қоймай, ХХ ғасырдың төртінші ширегінде шығыс пен батыстың арасында алтын көпірге айналды, миллиондардың ықылас алқауына бөленді. Ол өз өмірін Мажарстанда ұмыт болған қыпшақ тілін қалпына келтіру миссиясына арнады. Ол халықтар арасын жақындастырған  мәмілегер, озықтарға ой салған көреген еді.

—Қазақтың ғылым мен білім, әдебиет пен өнер саласындағы жүздеген тұлғалармен ерекше сыйластық, достық қатынаста болды. Үш Қияннан атақты мүсінші досы Саламат Өтемісов, кемеңгер Әбіш Аға, ізгілік құрметін көрген Равиль Шырдабаев, қазақ еліне сыйлы жылойлық ұстаз Жанаш Нұрмаханов сынды жандарды ерекше құрмет тұтатын.

—Қоңырдың кішіпейіл, сергек ой мен кемел білігі кез келген жанды тез баурап,  өзіне тартуға мәжбүрлейтін дейді замандастары. Батыл әрекеті мен ғылыми өресі құрмет тұтқан күллі түркі жұрттарының зиялылары Қонырды бауырына басты, туған ұлындай жақсы көрді. Өкінішке орай, Есіл Ерді ажал арамыздан қапияда ерте алып кетті. 1992 жылы 22 тамызда Дағыстанда Макачкалада Қоңырдың ақтық демі үзілді. Дәл сол күні Жетісуда жер сілкінген-тұғын. Қоңырдың өсиеті бойынша, Алматы iргесiндегi Кеңсай зиратында жерленген едi. Өзінің саналы ғұмырында аралас болған қазақтың ұлыларымен бірге дамылдап жатыр.

—Қоңырекең атақты Шыңғыс Айтматовтың романдарын мажар тіліндегі тәржімасын, әсіресе жер-су атаулары мен ұғымдарға түсініктеме жазғанын көрдік. 1987 жылы «Жанпида» романына жазған жұмысын бітіріп, рахаттанып отырғанда келгенім бар. Олжас Сүлейменовті ақын ретінде, аға, азамат ретінде қатты жақсы көретін.

—Қоңырмен етене жақын араласқан Анадолыдан Керуленге, Оралдан Алатауға дейінгі аралықтағы елдердің кіл мықтылары болды. Әсіресе, ол үшін өзі әркез аузынан тастамайтын ұлы Шыңғыс Айтматов, «бабасынан да үлкен қолдау жасаған» Олжас Сүлейменовтің орны ерекше еді. Кешегі қазақ академиктері Ісмет Кеңесбаев, Ақай Нүсіпбеков, Кеңес Нұрпейісов, Әбдуәли Қайдар, Өмірзақ Айтбай, докторлар Тұрсынбек Кәкішев, Ақселеу Сейдімбек, Дәркембай Шоқпарұлы, бүгінгі Рабиға Сыздық, Болат Көмеков, Әлімхан Жүнісбек, көрнекті қайраткерлер Мұрат Әуезов, Иманғали Тасмағамбетов,  Ерден Кажыбек сынды жандардың есімдерін атасақ та жеткілікті.

—Сөйткен Қоңырдың да ғұмыры шолақ болды. Небәрі 48 жасында мүшелінде дүниеден озды. Марқұм 50-ден кейін іргелі еңбек жазуға біржола отырам деуші еді. Шежіре мен естеліктерге арқау болар ауыр да, күрескер ғұмыры ерте сөнді…

                           («Мерейлі мекен» журналы, 2020 жыл, 6 қараша, 2021 жыл 8 — қаңтар «Мандоки Қоңыр Иштван: өмірі мен өнегесі» естелігінен).

  Ғылыми конференцияда кіріспе сөз сөйлеген Түріктанушы, жазушы, «Қоңыртану» орталығының жетекшісі, бірнеше кітаптың авторы Мәсәлім Ернар Шәуенұлы ғалым Қоңырды құрмет тұтатын қауымға өзінің  ол туралы зерттеулеріне тоқталып өтті. Және конференцияны жүргізді.

Будапештен Иштван (Атлан) Қоңыр Мандокидің жұбайы, PhD профессор Оңайша Мақсұмқызы Мандоки бейне-үндеуі арқылы мектеппен байланысқа шығып, ой-пікірімен бөлісті. Ұрпақтар алдында Қоңырдың есімін құрметтеп, жылда шара өткізетін мектеп ұжымына, ғалымдарға алғыс білдірді.

 

Филология ғылымдарының докторы, профессор, түркітанушы ғалымЕрден Қажыбек Задаұлы Мандоки Қоңыр туралы «Елім деп еңіреп өткен есіл Қоңыр», тарихшы, зерттеуші Сембі Марат Қатайұлы «Қоңыр – тәуелсіздік жаршысы» атты баяндама жасап, Иштван Мандокидің қазақ тілін дәріптеп, өзі ғұмыр кешкен кезеңде сананы жаңғырту керектігі туралы мәселелермен көп айналысқанына тоқталды.

Венгрия Мажарстан елінің Алматыдағы Бас консулы міндетін атқарушы Петер Имле Шиклош мырза Қоңыр өмірінің жалғасы – ғалым атындағы мектеп оқушыларына ризашылығын білдіріп,  екі ел арасындағы ынтымақтастықтың арта беретінін, салынып жатқан жаңа жайлы мектептің сәтті аяқталуына тілектестігін білдіріп,  мерекемен құттықтады.

ZOOM арқылы  Будапешттен этнограф ғалымдар Қоңыр ағамыздың ескерткішінің алдында тұрып, Бабақұмар Хинаят және Дәуіт Қара, Қырғызстан Республикасынан Қадырәлі Қоңқабаев, АҚШ-нан Юлай Шамильоглу, түркітанушы, профессорлар сөз сөйледі.

Мектеп директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары Изтлеуова Сабира Асылбекқызы «Жұлдыздар із салып сөнеді… (мектеп тарихымен таныстыру)»,    тарих пәні Сабыржан Альбина Ержанқызы «Ата-жұртын аңсаған қайран-Қоңыр» тақырыбында баяндамалар оқыды.

—Ол араға жеті ғасыр уақыт салып атажұртқа оралған Венгриядағы құман-қыпшақ өкілі. Көзі тірісіндегі арманы – Венгриядағы құман-қыпшақтардың ұмыт болған тілі мен ділін қайта жаңғырту болатын. Ол Еуропадағы құман-қыпшақтар мен түркі халықтары арасындағы тарихи-мәдени байланысты терең зерттеген. Қазақ, орыс, ағылшын, француз, неміс, итальян, румын, венгр, татар, башқұрт, қырғыз, өзбек, моңғол тілдерінде емін-еркін мақала жазып жалпы саны отыз тілде сөйлей алатын  полиглот болған, — деді баяндамасында Альбина Ержанқызы.

Қоңыр Мандоки атындағы №154 мектептің оқушылары мен ұстаздары да бірінен бірі қалыспайтын өнерлі жандар. Олар “Мектеп әнұраны” хормен орындаса, “Мәнер” үйірмесінің жетекшісі Куралбеков Аян Романұлы монолог арнап, шәкірттер жыр шумақтарын оқыды.

Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университеті, «Музыка» кафедрасының қауымдастырылған профессор м.а., «Нәзік» жетігеншілер ансамблінің жетекшісі Ахметжанова Дидар, осы Университеттің оқытушысы, «Мәдениет саласының үздігі» Болатбаев Омарқазы Бекенұлы қатысты.

Ғылыми конференцияда мектеп директоры Алмасбаева Қаламқас Қалиқызы сөз алып, уақытын бөліп, келіп оқушыларға, ұстаздарға Иштван Қоңыр Мандоки туралы тың жаңалықтарымен бөліскендері үшін барлық қонақтарға алғыс білдірді. Мемлекеттік «Жайлы мектеп» Ұлттық жобасы аясында №154 ЖББ мектебінің толық сүріліп, жаңа ғимаратының салынып жатқанына тоқталды. Иштван Қоңыр Мандоки атындағы мектеп оқушылары дара тұлғаны ұмытпай, оның отансүйгіштік, еңбекқорлық қасиеттерін өнеге ете отырып, Ана тілімізге деген құрметін арттыра беретінін әңгімеледі.

       Кенеттен бір күн сөнді жанған шырақ,

       Мәңгіге қазақ жері болды тұрақ.

       Туған жерін сүйгенмен қайран Қоңыр,

       Ата жұртын көретін артығырақ.

       Дешті қыпшақ жерінде ойқастады,

       Ойланарлық бір істі ол бастады.

       Жерлетіп өз сүйегін ата жұртқа,

       Қазаққа шетте жүрген ой тастады, — деп Саламат Өтемісұлы  еске ала жырлаған белгілі мажар ғалымы, түркітанушы Мандоки Иштван (Атлан) Қоңырдың 80 жылдығына арналған конференция Алатау ауданы,  “ALATAU” оқушылардың инновациялық шығармашылық орталығында өтті.

Ж.Кучукова,

«Farabi shakirti» журналының бас редакторы,

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі

*Фотолар ашық дереккөздерінен алынды.

*Өлең жолдары «Ұлы даланың біртуар ұланы»

кітабынан алынды.

 

Көп тіл білетін адамдарды полиглот дейміз.

Қазіргі кезде көп тіл білетін адамдар туралы айтсақ, таңданбаймыз. Білімді жастар арасында бірнеше тіл білетін өз елімізде ғана емес, шет мемлекеттерде еңбек ететін жігіттер мен қыздар көп – ақ. Бұрынғы заманда тіл білген адам ең қадірлі саналған. Сонымен, олар жайлы білетінімізбен бөлісейік.

***

Әл — Фараби, тарихи деректер бойынша 70 — ке жуық тіл білген. Өздігінен көп оқып, көп ізденген ойшыл философия, логика, этика, метафизика, тіл білімі, геонрафия, жаратылыстану,  математика, медицина, музыка салаларынан 150-ге тарта трактат жазып қалдырды.

Ұлы Абай орыс-қазақ тілдерімен қатар парсы, араб тілдерін меңгерген. Орыс тілін орта жастан асып барып, кеш меңгерген.

Қазақ халқының ұлы перзенті Шоқан Уәлиханов араб, шағатай және түркі тілдерінің біразын білген. Кадет корпусында оқып жүргенде орыс тілін жетік біліп үлгерген.

***
Профессор Құдайберген Жұбанов көп тіл білген кісі. Тіпті ана тілімізді салыстырмалы жүйемен үйренуге де, зерттеуге де себі бар деп жапон тілін де игерген.

***
Белгілі қазақстандық және ресейлік тарихшы, прозашы, ақын, әлемге Шоқан Уәлихановтың есімін танытқан Сергей Николаевич Марков түркі тілдерінің көбін білген, тіпті санскритті де меңгерген.

***

Мұзафар Әлімбаев татар, қырғыз, қарақалпақ тілдерін сөздіксіз аударады. Өзбек, түрікмен, башқұрт, балқар, ноғай, қарашай тілдеріндегі шығармаларды оқи алады, сөздік арқылы тәржімалайды.

***

Ватикан кітапханасының қорғаушысы кардинал Джузеппе Каспар Меццофанти туралы көп айтылады екен. Байронның замандасы 114 тілден аударма жасаған. 60 тілде еркін сөйлеп, 50-ге шақты тілде өлеңдер мен эпиграммалар жазған.

***

Аудармашы және жазушы Като Ломб 15 тілді меңгерген, оның ішінде -итальян, француз, поляк, қытай, жапон тілдері де бар. Бұл тілдерді ол ересек кезінде, аз уақыт ішінде меңгеріп алған.

***

Британ журналисті Гарольд Уильямс сексен тілді біледі. Ол он бір жасында грек, латын, иврит, француз және неміс тілдерін жаттап алған екен.

***

      Вилли Мельников Афганистанда әскери борышын өтеп жүргенде жараланады (контузия), осындан кейін оның тіл меңгеруге деген адам сенгісіз қабілеті пайда болады. Ол 93 тілде өлең жазады.

***

     Иштван Даби, венгер аудармашысы және жазушы, 18 жасында 18 тіл білгенімен танымал болды. Тіл үйренуін жалғастыра берген Иштван Даби 103 тіл біледі.

      Диана Ғалымжанова13 тілді жетік меңгерген. Бүгінде 26 жастағы ару шет тілін жас­өспірім былай тұрсын, зейнеткер әжелер де еркін оқытып жүр. Шамамен 5 мыңнан аса шәкірті бар.

***

        Гаухар Байметова – қазақ, өзбек, орыс, түрік, ағылшын тілдерінде еркін сөйлейтін полиглот ұстаз. Бүгінде ол Түркістан қаласындағы №9 Некрасов мектеп-гимназиясының білікті мұғалімі. Ол аталған мектепте 14 жылдан бері ағылшын тілінен сабақ беріп келеді.

Бүгінде жаһанда қолданыста жүрген 7 мыңға жуық тіл бар. Оның ішінен топ ондыққа ағыл­шын, қытай, хинди, испан, араб, орыс, бенгал, индонезия мен португал және француз тілі енді. Қазір жер шарының үстінен үстемдік ететін қытай тілінде 1 284 млн адам, испан тілінде 437 млн, ағылшын тілінде 372 млн азамат жатық сөйлейді.

ІІМ Интерпол Ұлттық орталық бюросының аға жедел уәкілі, полиция капитаны Шыңғыс Қайыржановты айтуға әбден болады. Аз ғана уақыттың ішінде әлемнің бірнеше тілін меңгеріп, алпауыт елдің атақты университетінде білім алған. Орыс тілі, ағылшын, түрік және италиян тілі.

—Түрік тіліне мектепте оқып жүргенде қызықтым. Сөйтіп, өз бетімше оқып үйрендім. Ал италиян тіліне шетелде оқып жүргенде қызығушылық басталды. Бұл тілді қазір де оқып жүрмін, дейді Шыңғыс Қайыржанов.

Дереккөзі: «egemen.kz»; «Bilimpaz.kz»; «В контакте»; gov.kz; e-history.lz

 

 

Дана Қайрат «Жеті өнер» шығармашылық орталығы мұзбалақ ақын Мұқағали Мақатаевтың туған күніне орай ұйымдастырған «Үш бақытым» Республикалық рухани – патриоттық өнер байқауына қатысып, «Көркем сөз шебері» номинациясы бойынша Бас жүлде иеленді.

—Мен кішкентайымнан өнерге жақынмын. Тақпақ, өлең оқығанды ұнатамын. Маған ақындардың өлеңін оқытуды әжем Гүлшат Естемесова үйретті, — деп ағынан жарылады Дана.

Үздік өнері мен білімдегі алғырлығын танытқан Данаға алдағы уақытта да байқауларға қатысып, топ жарып, дара дарын иесі атануына тілектеспіз!

  Республикалық  «Farabi shakirti»

                    журналының ұжымы.

Құрылғы ішіндегі температураны ұялы телефон арқылы кез келген жерден бақылауға болады.

АСТАНА, Sputnik. Аягөз қаласының мектеп оқушысы автоматтандырылған инкубатор құрастырды, — деп хабарлады 24KZ.

Әйгерім Ержанқызы инновациялық құрылғының көмегімен бөдене балапанын шығарды. Ал осы шаһардағы тағы бір білім ордасының оқушысы Әли Мұхтарұлы шешендік өнер үйірмесін ашты.

Әйгерім Ержанқызы Аягөз қаласындағы көпбейінді қазақ мектеп гимназиясында оқиды. Оқушы инкубаторды үй жағдайында құрастырып, Arduino бағдарламасының көмегімен автоматтандырыпты

Бұл толықтай пеноплекс материалынан жасалған. Ішінде арнайы жылыту плиткасы, термореттегіш бар. Егер бөлме ысып кетсе, бұл температураны нақты бір температураға түсіреді. Ал егер суып кететін болса, ендеше ішіндегі жылыту плиткасы жылу шашып, жұмыртқаларға нақты бір көлемдегі температурадағы жылуды береді», — дейді 10-сынып оқушысы.

     Құрылғы ішіндегі температураны ұялы телефон арқылы кез келген жерден бақылауға болады. Оқушы жобаны биология пәнінің мұғалімімен бірлесіп жүзеге асырған. Инкубаторға 20 жұмыртқа салып, 17 күн бақылапты. Нәтижесінде 5 балапан шыққан.

«Жобамыздың негізгі мақсаты – Аягөз өңірінде бөдененің түрін инкубатор арқылы көбейту. Сол арқылы тауықтың жұмыртқасы сияқты тұтынушылық деңгейін көтеру арқылы адамдардың денсаулығын сақтау. Себебі бөдене жұмыртқасы, еті де адам денсаулығына өте пайдалы және де біздің ауданымызда бөдененің жұмыртқасы да, еті де тапшы», — дейді биология пәнінің мұғалімі Қаламқас Сәдуақасова.

Әли Мұхтарұлы – V республикалық «Ділмәр» шешендік өнер байқауының жеңімпазы. Ол өзі оқитын мектепте «Аягөз-Ділмәр» шешендік үйірмесін ашқан. 10-сынып оқушысы қазір өз қатарластарына көркем сөйлеуді үйретіп жүр.

«Бір күні кітапханаға барып, кітап оқып, талдасақ, балалар сол кітаптан оқыған дүниесін сөйлеп үйренеді. ХХІ ғасырдың телефонға телмірген балаларына сөйлеу өнері өте қатты қажет. Қазір екі сөздің басын қоса алмайтын балалар көп», — дейді Әли Тұрсәлім.

Әли Мұхтарұлы аптасына 2 мәрте сабақ береді. Үйірмеге аудандағы 45 баланың ішінен іріктелген 12 оқушы қатысады.

 

Тамирлан Сейдахметовты танисыз ба?

Скрин: Narikbi live

IT саласының білікті маманы, Apple компаниясында жұмыс істейтін алғашқы қазақ Тамирлан Сейдахметов өз жұмысы туралы айтты,-деп хабарлайды newsroom.kz.

Narikbi live подкастында Тамирлан Stanford University және Nazarbayev University түлегі екендігін айтты.

Тараздың қарапайым баласы бүгінде Apple компаниясында жұмыс істейді екен.

“Apple” компаниясына жұмысқа тұрғаныма қатты қуандым. Біріншіден, Калифорниядағы достарыма қайтып ораламын жеп қуандым. Сол жақта оқығасын. Екіншіден, “Apple” компаниясында жасай алады екенмін ғой деп қуандым. Ойдағы шектеуді алдым. Бәрі онда тек өте ақылды адамдар жұмыс істейді деп ойлайды. Бірақ, барғасын көрдім, кәдімгі өзіміз сияқты адамдар жұмыс істейді. Техникалық жағынан сенен, менен қатты алға кетіп қалған жоқ. Бірақ, үлкен айырмашылығы оларда soft skills яғни коммуникация қатты дамыған. Қанша тілді жақсы білсең де, ортаға кіріп араласып кетпесең, өмір сүру қиын,»- дейді Тамирлан Сейдахметов.

Рысжан Амантай

 

АТЫРАУ. KAZINFORM — Атырауда ең кішкентай шахматшы тұрады. Аты-жөні — Санжар Ермек. Жақында ақылдылар ойынына ден қойған ол шахматтың блиц түрінен Қазақстан чемпионы атанды. 

Атырау облыстық Дене шынықтыру, спорт және туризм басқармасының баспасөз қызметінен мәлім еткендей, 24 қаңтар — 2 ақпан аралығында балалар арасында шахматтан ел чемпионаты Шымкентте өткен.

«Чемптонатқа еліміздің барлық өңірінен 600-ден астам бала қатысты. Атыраулық Санжар Ермек 6 жастағы балалар арасында шахматтың блиц түрінен бақ сынады. Бұл сайыста ол екі жүлдеге ие болды. Шахматтың блиц түрінен ел чемпионы атанды. Ал классикалық шахматтан қола жүлдеге иеленді», — деп хабарлады басқарманың баспасөз қызметі.

Кішкентай шахматты өткен жылдың сәуір айында ағасы-әпкесімен бірге «Guw chess» шахмат клубына қатыса бастаған. Мұнда жаттықтырушы Диляра Ғабитовадан шахматтың қыр-сырын үйреніп жүр.

«Санжар шахматты қатты ұнатты. Телефондағы ойындарға көңіл аудармайды. Ол 6 айда жақсы нәтиже көрсетіп, 4 және 3 разрядты иеленді. Былтырғы қараша айында 6 жасқа дейін балалар арасында Атырау облысының чемпионы атанып, Қазақстан біріншілігіне жолдама алды. «KSI chess Open» облыстық турнирінің жеңімпазы атанды», — дейді Диляра Ғабитова.

Еске сала кетелік, бұдан бұрын «Атырау» футбол клубының құрамы жаңа ойыншылармен толыққанын хабарлаған едік.

Автор: Жолдасбек Шөпеғұл