Орынгүл Арыстан – еліміздің атын халықаралық деңгейге шығарып, дарыны мен талантын бірнеше мәрте дәлелдеген зерек оқушы. Әлем чемпионы қазіргі таңда немен айналысып жүр? Болашақта кім болуды армандайды? Осы және өзге де сұрақтардың жауабын алу мақсатында ерекше қабілеті бар жаспен тілдесіп, сұқбат құрдық.

«Калькулятор қыз» атанып кеткен ару 2006 жылы Ақтау қаласында дүниеге есігін ашқан. 11 жасында Малайзия елінде өткен менталды арифметика олимпиадасында І орынды қанжығасына байлады. Араға бір жыл салып, дүниежүзінің 150 білімді жас математигімен бірге 30 мың есепті 26 минут 26 секундта шығарып, әлемдік рекорд орнатты.

«Бастауышта оқып жүргенімде математика пәні біраз қиындықтарды тудырды. Үлгерімімді жақсартып, білімімді арттыру үшін анам мені 3-сыныпта менталды арифметика курстарына қатыстырды. Бастапқы кезден-ақ тез үйреніп кеттім. Ұстазым жылдам есептеуге дейін бейімімді байқап, түрлі жарыстарға қатыстыра бастады. Облыстық, республикалық, халықаралық додаларда бағымды сынап, чемпион атандым», — деп әңгімесін бастады кейіпкеріміз.

Орынгүлдің айтуынша, менталды арифметика аз ғана уақыттың ішінде өміріне елеулі өзгерістер әкелген.

«Бұрын математика пәні мұғалімінен ескертулерді жиі алсам, бүгінде есеп шығаруда аса қиналмаймын. Бұл саланың арқасында көкжиегімді кеңейтіп, біраз елдерді араладым. Сондай-ақ керемет жандармен таныстым», — дейді ол.

Қазіргі таңда жас дарын IT мектеп-лицейінің 9 сынып оқушысы. Сұқбат барысында алғыр ару жаңа қызығушылығы бар екенін де жасырмады.

– 6-сыныпта №17 мектептен IT лицейіне ауыстым. Оқуым қиындай бастаған соң, сабағыма дұрыс зейін қоя бастадым. Араласатын ортам да өзгеріп, жаңа достар таптым. Бәлкім, содан болар, қызығушылықтарым ауыса бастады. Бүгінде бимен айналысамын, шетел әдебиетін оқимын. Сүйікті кітабым – Хәрри Поттер. Кейде сурет саламын.

Бір қызығы, Орынгүл математик емес, дәрігер болуды армандайды.

– Болашақта білімді де білікті дәрігер болғым келеді. Себебі, медициналық мәселелер көбейіп кетті. Олардың шешімін тауып, қоғамға пайдамды тигізгім келеді. Медицина – өте қызық сала. Алдағы уақытта білімімді шетелдік жоғары оқу орнында жалғастыруды көздеп отырмын»,– деп сөзін қорытындылады ару.

«Адырна» ұлттық порталы

1 қыркүйек күні  Парламент палаталарының бірлескен отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына«Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі» атты Жолдауын жасады. Жолдауды Сағи Жиенбаев атындағы облыстық жасөспірімдер кітапханасының ұжымыы бірлескен түрде тамашалап, талқылады.  Бір жарым сағатқа созылған жолдауда Президент ауыл шаруашылығы, су және электр тапшылығы, шағын бизнес, тұрғын үй , мемлекеттік тіл және тағы да басқа маңызды тақырыптарды қозғады. Жолдауда мемлекет басшысы ең төменгі жалақыны қайта қарау керектігін айтты. Оның тапсырмасы бойынша 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақы 42500-ден 60 мың теңгеге дейін ұлғаюы тиіс.  Сондай — ақ  2022 жылдан 2025 жылға дейін мемлекет музей қызметкерлері мен кітапханашылардың жалақысын жыл сайын орта есеппен 20 пайызға өсіретін болады.Сондай –ақ жолдау барысында Қазақстан халқына мемлекеттік тіл туралы айтты. Президент болашағын Қазақстанмен байланыстыратын әрбір адам қазақ тілін үйренуі керектігін атап өтті.

ҚР Президенті Қасым Жомарт Тоқаевтың жолдауынан үзінді: «Қазақстан әлеуметтік мемлекет. Сондықтан қиын жағдайға тап болған азаматтарға көмек көрсету басты міндеттердің бірі. Алайда қоғамда патерналистік көңіл-күй және әлеуметтік масылдық үрдісі белең алды. Ел ішінде әлеуметтік бағдарламаларды әдейі жеке мүддесіне пайдаланатын азаматтар аз емес. Мұндай адамдар кез келген өркениетті елдегі сияқты заңның және бүкіл қоғамның алдында жауап беруі керек», — деді.                        

Айтуынша, мұндай жағдайлар мемлекеттен ала берсем деген көзқарас қалыптастырды. Ал көмекке шынымен мұқтаж жандар, өкінішке қарай, әлеуметтік қолдау шараларынан тыс қалып жатыр. «Әрине, біздің елдің мүмкіндігі зор. Бірақ оның да шегі бар. Ең бастысы, әлеуметтік жеңілдікке ие болсам деген орынсыз пиғыл адамды өз еңбегімен табыс табу қабілетінен айырады. Мұндай жағымсыз өмір салты ұрпақ тәрбиесіне қазірдің өзінде кері әсер ете бастады. Сондықтан бізге түбегейлі өзгеріс керек», — деді президент.Ол заң да, қоғам да, адамдардың сана-сезімі де өзгеруге тиіс екенін атап өтті. Қазір әзірленіп жатқан әлеуметтік кодексте осындай дүниелерге барынша назар аударылады.

Сөз соңында  президент «Біз төл тарихымызда тағдырдың түрлі сынынан әрдайым сүрінбей өттік. Еліміз ең күрделі деген міндеттерді шеше алады. Біз бұған дайынбыз.Біз – халқымыздың тәуелсіздік жо­лындағы сан ғасырлық арман-тілегіне қол жеткізген ұрпақпыз.Келер жылы тәуелсіздігімізге 30 жыл болады. Бұл мерейлі дата – Егемен еліміз үшін аса маңызды меже. Бұл – жаңа тарихи кезеңнің басы.Бізге мемлекеттің болашағы үшін зор жауапкершілік жүктеліп отыр.Бірлігіміз бен ынтымағымыз мығым болса, барлық қиындықты жеңіп, мақ­сатымызға жетеміз.Бұл біздің қолымыздан келеді.Мен бұған кәміл сенемін.Еліміз әрқашан аман болсын!» — деді.

 

 

Шырайлым Оралбайқызы

С.Жиенбаев атындағы облыстық

жасөспірімдер кітапханасының қызметкері,

Ақтөбе қаласы

    Шығыс Қазақстан облысының мұғалімі Асхат Жұмабеков әлемдегі ең үздік мұғалімдердің бірі деп танылды. 

    Бұл туралы Қоғамдық маңызды бастамаларды дамыту қоры Instagram-дағы ресми парақшасында хабарлады. Асхат Жұмабеков Семейдегі мектептердің бірінде физика пәнінен сабақ береді. Биыл қазақстандық Варке қоры бекіткен Global Teacher Prize халықаралық сыйлығының финалистері қатарына енді. 

Қарқаралы қаласына кіре берісте Ұлы дала анасы деп аталатын Қарқабат анаға ескерткіш орнатылды. Ашылу салтанатына Қарағанды облысының әкімі Жеңіс Қасымбек, қоғам қайраткерлері, шығармашылық зиялы қауым өкілдері қатысты.

     Монумент қоладан жасалған, оның биіктігі тұғырмен бірге 7,5 метрді құрайды. Мүсіннің авторы – Бейбіт Мұстафин. Ескерткіштің орнатылуына Орталық Қазақстан Академиясының ректоры Бақтыбай Жүнісов бастамашы болды.

Қарағанды облысының әкімі Жеңіс Қасымбек ескерткіштің ашылуында Қарқабат ана – халық бірлігін, патриотизмді және парасаттылықты білдіретін нышандарының бірі екенін атап өтті.

– Қарқабат ана – аналардың анасы. Ол – қазақ даласындағы аналардың символы. Қарқабат ананың даналығы, өмір жолы және бейнесі өскелең ұрпақ үшін үлгі болады, – деді Жеңіс Қасымбек.

Аңыз бойынша, Қарқабат ананың кенже ұлы Болатқожа Қаракесек деп аталып кеткен.

– Қазақ халқының тарихында із қалдырған ұлдардың (ұлы Қазыбек биден бастап батыр-ғарышкер Тоқтар Әубәкіровке дейін) анасының есімі ешқашан ұмытылмайды. Бұл ескерткіш болашақ ұрпақты тәрбиелеу үшін қажет, – деп атап өтті ҚР Жазушылар одағының төрағасы Ұлықбек Есдәулет.

 

ortalyq.kz

Биыл алғаш рет еліміздің әрбір мұғалімі жылдың бас педагогикалық кеңесіне қосылуға мүмкіндік алып отыр. Бүгінде NIS-тің орталық кеңсесінде тікелей эфир арқылы ауқымды конференцияның пәндік сессиялары ел аумағына таралатын екі телестудия үздіксіз жұмыс істеуде.Мұғалім тәжірибесін әдістемелік қолдау – жаңа жағдайдағы білім беру туралы кәсіби ойталқының өзегі.

9-17 тамыз аралығында өтетін дәстүрлі тамыз конференциясы аясында қазақ және орыс тілдерінде он бес пән бойынша тақырыптық сессиялар, сондай-ақ кітапханашылар сессиясы жоспарланған. «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, жетекші және пилоттық мектептердің педагогтері онлайн форматта вебинарлар, шеберлік сабақтар мен презентациялар өткізеді, халықаралық сарапшылардың эксперттік пікірлері ұсынылады, сондай-ақ Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық Білім академиясы жаңа оқу жылында оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыруға қатысты ұсыныстарын білдіреді. Қазіргі таңда педагогтер үшін ең өзекті басымдықтардың бірі – пән аясында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру, сондай-ақ ағымдағы және қорытынды бағалаудың форматы мен мазмұны.

Онлайн-кеңестің алғашқы күні еліміздің әр өңірінен ондаған мың педагог жиналды. Пәндік сессиялар бастауыш сынып мұғалімдері мен «Жаратылыстану» пәніне арналды. Тікелей Эфир ЭЫДҰ-ның «Білім беру 2030» компасын тамашалаудан басталып, мектеп табалдырығын енді ғана аттамақ Айзере Қайратбек пен Самина Сейтбекованың сұрақ-жауап сұхбатымен жалғасын тапты.Олар NIS телестудиясына өздерінің армандаған мектептері туралы ой бөлісу үшін келді. Бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған пәндік сессиянының шымылдығын болашақ мектеп оқушылары түрді. Айзере мен Самина жаңа өмірге жетелеуші болашақ ұстаздарының қандай болатынын елестетіп, бала армандарымен бөлісті.

Сарапшылар жаңа оқу жылына арналған міндеттерді, ағымдық және қорытынды бағалаудың форматы мен мазмұнын, оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруды талдады, ал зияткерлік және жалпы білім беретін мектептердің мұғалімдері шеберлік сыныптарын дайындады. Спикерлер арасында Педагогикалық шеберлік орталығының өкілдері: бастауыш мектеп пәндері бойынша оқу бағдарламаларын жасаушы, мектепке дейінгі және бастауыш білім беру бөлімінің бастығыҚаламқас Байтенова, аға менеджерлер Наталья Орехова мен Гүлмира Жақыпова, сондай-ақ Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының ЖМБ және STEM-технологиялар пәндері зертханасының бас ғылыми қызметкері Орденбек Мазбаев, Павлодар қаласындағы NIS-тің өнер мұғалімі Динара Қабиева және басқалары болды.

Онлайн-конференцияға Алматы облысы Текелі қаласынан қосылған №8 орта мектептің бастауыш сынып мұғалімі Гүлнар Мұсабекова пәндік сессия барысында одан әрі жұмыс істеу үшін көптеген жаңа білім мен идеялардың тұсбағдарын тапқанын айтады:

– Карантиндік шектеулерден туындаған қиындықтарға қарамастан үлгерім деңгейін тиісті дәрежеде ұстап тұру  мүмкіндігіне ие болдық . Бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған конференция алдағы оқу жылында әдеттегі оқыту форматына оралуға дайындалуға өз септігін тигізері анық, – деп пікір білдірді Гүлнар Мұсабекова.

 

Қаратал ауданы Қошқарбаев атындағы орта мектептің жаратылыстану пәні мұғалімі Алишер Советбаев NIS-ке конференцияның мазмұнды әдістемелік бөлімі үшін алғысын білдіріп, оқытудағы олқылықтардың орнын толтыру бойынша сарапшылар кеңесі барлық мүмкін қиындықтарды еңсеруге және оқу процесін қалыпты режимде сенімді түрде жалғастыруға көмектесетінін айтты.

Пәндік сессиялардың екінші күнінің басты назарында – музыка, көркем еңбек және дене шынықтыру мұғалімдері болды.

Сарапшылар музыкалық, цифрлық және ақпараттық сауаттылықтың бірегей қосындысы туралы ой қозғап, сауаттылықты дұрыс дамыта отырып, музыканы тыңдау және орындау ұлттық және әлемдік мәдениеттің құндылығын түсінуге көмектеседі деген қорытындыға келді. Көркем еңбек сабақтарында әдемілік пен нәзіктік сезімі қалыптасады. Өнер саласындағы сарапшылардың пікірінше, балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мұғалімнің шығармашылығына тікелей байланысты.

Шеберлік сабақтары барысында NIS-тің  пән мұғалімдері – Әлия Кайдарова, Альмира Даниярова, Гаухар Қайырбаева және Сәуле Ахметқалиева, сондай-ақ жалпы білім беретін мектептердің педагогтері Юлия Березко, Зейнолла Хасенов және Мұхаметқан Ахметжанов өз білімдерімен бөлісті.

Шымкенттегі физика-математика бағытындағы NIS-тіңдене шынықтыру пәнінің мұғалімі,  «Үздік педагог – 2019» республикалық байқауының жеңімпазы Ербол Тілеулов шеберлік сабағы  барысында дене шынықтыру сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамытуға болатынын және қажет екенін көрсетті.

– Өз денеңмен үйлесімді өмір сүру – дені сау адамның салауатты өмірінің міндетті компоненті. Бұл қағиданы қозғалыс белсенділігі, салауатты өмір салты және қозғалыс дағдылары арқылы сыни ойлауды дамытуға негізделген оқу бағдарламасының басты бағыты айқындай түседі, – дейді Ербол Эрнстович.

Сегіз мыңнан астам дене шынықтыру мұғалімдері жаңа оқу жылында өз сабақтарында осы құралдарды қалай қолдану керектігі туралы көрнекі түсінік алды.

Ел педагогтеріне арналған тамыз конференциясының үшінші күнінің фокусын – филологтарға арналған пәндік сессиялар құрады.

Жиырма мыңнан астам пән мұғалімдері педагогикалық қоғамдастық үшін өзекті тақырыптарды талқылап, сарапшы әріптестерінің шеберлік сабақтарына қатысу үшін қазақ, орыс және ағылшын тілдерінен онлайн конференцияға қосылды.

Филологтар оқушылардың оқу сауаттылығын дамыту жоспарларын талдады, өйткені әртүрлі мәтіндерді түсініп оқып, қойылған міндеттерді шешу үшін ақпаратты пайдалану қабілеті 21 ғасырдағы адамның маңызды құзыреттерінің бірі болып табылады. Қазіргі адамдардың тағы бір маңызды шеберлігі – үлкен көлемде ақпаратпен жұмыс істеу.

– Мен оқушылардың сауаттылығын дамыту әдістері туралы сұрақтарға жауап алдым. Мәтінмен жұмыс істеу үшін берілген тапсырмалар мен авторлардың ұсыныстары пайдалы болды. Айта кету керек, ақпарат пен қаралған материалдар маған өз көзқарастарымды тағы бір рет қайта қарап, ішкі дүрбелеңнен арылуға, өзімді сенімді сезінуге, функционалдық сауаттылық туралы үзік білімді жүйеге келтіруге және өз тәжірибемді одан әрі жетілдірудің жолын көруге мүмкіндік берді, – деп өз әсерімен бөлісті Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы №2 орта мектептің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Арай Тобықова.

Келесі кезекте онлайн-конференцияның тікелей эфиріндегі сессиялар математика, информатика, физика, химия, биология,  география, Қазақстан тарихы, Дүниежүзі тарихы пәндерінің мұғалімдеріне арналмақ. Ауқымды педкеңес кітапханашыларға арналған секциямен қорытындыланатын болады.

Айта кету керек, жылдың басты педагогикалық жиыны оқу үдерісінде оқушылардың бойында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру жолдарын, мектеп қауымдастығындағы оқушылардың қауіпсіздігі мен әл-ауқаты мәселелерін, ағымдағы және қорытынды бағалаудың форматы мен мазмұнын, ковидтен кейінгі кезеңдегі оқу үдерісінің ерекшеліктерін, білім беру саласын цифрландырудың маңызын, білім берудегі жасанды интеллектінің мүмкіндіктері, жаңа оқу жылында оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастырудың ерекшеліктерін кәсіби ойталқы өзегіне айналдырды.

–Биылғы тамыз кеңесі ерекше форматта өтуде. Ең бастысы жаңа оқу жылының ерекшеліктері мен әр ұстаздың көкейінде жүрген сұрақтарға жауап алынды.Оқушылардың қабілеттеріне қарай жүргізілетін жұмыстарға жекелей тоқтала отырып, практикалық түрде көрсетілді. Конференция барысында ой бөліскен әр маман өз іс-тәжірибесін үлкен дайындықпен жинақтай келіп, әр ұстаздың жүрегіне жол таба білді деп ойлаймын, – дейді Әлкей Марғұлан атындағы №40 мектеп-лицейі директорының оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары Жұмагүл Есіл.

Естеріңізге сала кетсек, еліміздің ұстаздар қауымы асыға күткен дәстүрлі тамыз кеңесінің секциялық отырыстары NISTamyzConf2021Youtube арнасында қазақ және орыс тілдерінде күнделікті таралуда. Сонымен қатар, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ ресми интернет ресурстарында конференцияға еліміздің түкпір-түкпірінен қосылған педагогтердің бейне пікірлері мен кері байланыстары жариялануда.

 

Бүгін Үкімет отырысында ҚР Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов оқушылар жаңа оқу жылында қандай форматта білім алатынын айтты.

Мектептер барлық 1 мен 11-сынып оқушыларына қатаң санитарлық шектеулерді сақтай отырып, оқытуды дәстүрлі форматта жүргізу, колледждер мен жоғары оқу орындарының студенттерін де дәстүрлі форматта оқыту ұсынылады.

«Әрине, ата-аналары немесе өздері коронавируспен ауыратын және денсаулығы бойынша тәуекел топтарға жататын білім алушыларға уақытша қашықтан оқыту форматымен білім алуды ұйымдастырамыз», – деді министр.

Оның атап өтуінше, жоғарыда аталған шектеулерді сақтай отырып, балабақшалардағы 20-25 баладан аспайтын топтарға штаттық режимде жұмыс істеу ұсынылады.

«Жұмыскерлердің вакцина алуы да ерекше маңызға ие болып, бұл жұмыс ары қарай жалғастырылады. Бұған қоса мектептерде қосымша ауысымдар ұйымдастырылып, үзілістер уақытын әр уақытқа белгілеп, «1 сынып – 1 кабинет» жүйесі жұмыс жасайды. Барлық бұқаралық іс-шараларға тыйым салынады», – деді Асхат Аймағамбетов.

Turkistan.kz

Біздің оқушылар Қазақстанды әлемге танытуды жалғастырып жатыр. Олар физика және лингвистика пәндері бойынша халықаралық олимпиадаларда 6 медаль жеңіп алды. Жас физиктер құрама қоржынына 5 күміс, лингвистер 1 қола медаль салды.

Физика пәні бойынша олимпиада Литвада өтті. Қазақстанның атынан Нұр-Сұлтан, Алматы, Атырау және Павлодар қаласынан бес оқушы, яғни республикалық пәндік олимпиаданың жеңімпаздары қатысты.

Олар әлемнің 76 елінен келген 400-ге жуық оқушымен бақ сынасты. Нәтижесінде оқушыларымыздың барлығы жүлделі орынға ие болды. Күміс медаль иегерлері – Қалдыбаев Рауан, Драганчук Антон, Рахымжанов Дінмұхаммед, Алпамыс Ризабек, Пітебай Ерсұлтан.

Лингвистика пәні бойынша да олимпиада Латвияда өтті. Оған Нұр-Сұлтан, Шымкент, Тараз және Қарағанды қалаларынан 4 оқушы қатысты. Қазақстан құрама командасы республикалық олимпиаданың жеңімпаздарынан жасақталды. Елордалық оқушы Дарья Пересыпкина қола медальға ие болды.

Құрметті олимпиада жүлдегерлері! Сіздерді жаңа жеңістеріңізбен құттықтаймын! Қазақстандық оқушылар мықты дайындығын, білімдерінің жоғары деңгейін тағы да дәлелдеді.

Сіздер өз құрдастарыңыздың арасында физика және лингвистика әлемінде көшбасшы бола алдыңыздар. Осындай жетістіктер қажырлы еңбектің, шыдамдылық пен қайсарлықтың, бірнеше жылдық жоғары дайындықтың нәтижесі екені анық. Болашақта сіздердің есімдеріңізді отандық ғылым әлемінде көретінімізге үміт артамыз. Сіздерге жаңа жетістіктер тілеймін!

Сондай-ақ олимпиадаға қатысқан оқушылардың ұстаздарын, ата-аналарын және жаттықтырушыларын құттықтаймын. Жеңімпаздардың жоғары нәтижелерге қол жеткізуі сіздердің еңбектеріңіздің арқасы екені белгілі.

Өз кезегінде, Білім және ғылым министрлігі оқушыларымыздың ғылым әлемін одан әрі бағындыруы мен өз рекордтарын жаңартуы үшін жағдай жасауды жалғастыратынын атап өткім келеді.

 

Министрлік Баспасөз қызметі

75 мың талапкер білім гранттарын тағайындау конкурсына қатысуға өтініш берді. Құжаттарды қабылдау 16-26 шілде аралығында жүзеге асырылды. Байқау нәтижелері 15 тамызға дейін жарияланады. Үміткерлер арасында 7054 «Алтын белгі» иегері, 576 халықаралық және республикалық олимпиадалардың жеңімпаздары, сондай-ақ патриоттық сезімі мен белсенді азаматтық ұстанымы үшін үздік белгісімен марапатталған 705 бала бар. Балдар тең болған жағдайда олар басым құқыққа ие болады.

«Сонымен қатар биыл БҒМ алғаш рет халықтың әлеуметтік осал топтарынан шыққан балаларға квота бөлді. Енді жетім балалар, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, төрт және одан да көп кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеп отырған отбасылардан шыққан балалар, толық емес отбасылардан шыққан балалар, ерекше қажеттіліктері бар балаларды тәрбиелеп отырған отбасылардан шыққан балалар, жеңілдіктер мен кепілдіктер бойынша Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектеріне теңестірілген адамдар үшін жоғары оқу орындарына түсу мүмкіндігі артты. Оларға арнайы гранттар бөлінген. Кәмелетке толмаған төрт және одан көп бала тәрбиелеп отырған отбасылардағы балалар үшін гранттардың жалпы санының 5%-ы, кемінде үш жыл толық емес отбасы мәртебесі бар отбасылардан шыққан балаларға – 1%, І, ІІ топтағы мүгедек балаларды тәрбиелеп отырған отбасылардан шыққан түлектерге білім беру гранттарының 1%-ы көзделген», – деп атап өтті ҚР БҒМ Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры Әділет Тойбаев.

Сондай-ақ ауыл жастары арасынан шыққан азаматтар үшін ауылдардың әлеуметтік-экономикалық дамуын айқындайтын мамандықтарға және ҚР азаматтары болып табылмайтын ұлты қазақ адамдарға квота қарастырылған.

Биыл 145 мыңнан астам талапкер Ұлттық бірыңғай тестілеуден өтті. ҰБТ қорытындысы бойынша шекті балды 88 мыңнан астам адам жинады, бұл – қатысушылардың жалпы санының шамамен 60%-ы. Биылғы жылы орташа балл 69 балды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 5 балға жоғары.

ҰБТ қорытындысы бойынша кемінде 65 балл жинаған талапкерлер ұлттық жоғары оқу орындарында грантқа үміткер бола алатынын айта кетейік. «Педагогикалық ғылымдар» бағыты бойынша кемінде 75 балл, «Денсаулық сақтау» − кемінде 70 балл, «Ауыл шаруашылығы және биоресурстар», «Ветеринария» – кемінде 60 балл, басқа жоғары оқу орындарына оқуға түсу үшін кемінде 50 балл қажет.

Гранттар тағайындау жөніндегі шешімді Республикалық конкурстық комиссия қабылдайды. Конкурстық комиссияның отырысы 10 тамызға дейін өтеді. Комиссия құрамына мемлекеттік органдардың, қоғамдық ұйымдардың өкілдері, журналистер, «Қазақстан студенттері Альянсының» және «Отандастар» қорының өкілдері кірді.

 

 

Министрлік  Баспасөз қызметі

Алматы қаласы «Достық үйінде», кеше 23- шілде күні ардегер журналист, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері екі ғасырдың куәгері Ханымбүбі Ақжолованың жасының 100 — ге толуы Республика көлемінде аталып өтті.

   Мемлекет басшысы Қасым Жомарт Тоқаевтың арнайы Алғыс хатын Ақпарат және қоғамдық даму министрі Балаева Аида Ғалымқызы мерейтой иесі,Ханымбүбі апаға табыстады.

     «Сіз ғибратты ғұмыр жолыңыздың бүгінгі бір ғасырлық белесіне үлкенге де, жасқа да үлгі болатын адами биік болмысыңызбен жетіп отырсыз. Отандық баспасөз саласында көп жыл қажырлы қызмет етіп, еліміздің бұқаралық ақпарат құралдарын дамытуға орасан зор еңбек сіңірдіңіз. Ел игілігі үшін атқарған жемісті жұмысыңыз үшін Сізге алғысымды білдіріп, 100 жасқа толған мерейтойыңызбен шын жүректен құттықтаймын. Деніңізге саулық, әулетіңізге амандық тілеймін», – делінген Алғыс хатта.

Сонымен қатар Министр өз сөзінде мерейтой иесіне:

Сіз бүкіл саналы ғұмырыңызды — қазақ журналистикасының дамуына арнадыңыз. Сондықтан Өзіңіздің төл салаңыз – баспасөз заманмен бірге өсіп өркендеп, өз орнын жоғалтпай келеді. Мұның өзі ең алдымен Өзіңіздей ардагер журналистер салған сара жолдың жемісті жалғасы екені даусыз. Сондықтан бүгінгі мерейтойыңыз әулетіңіздің ғана емес, біздің Ұлттық журналистиканың ортақ қуанышы, — деп атап өтті.

   Мемлекет басшысының өзіндей ғұмыр жасы 100 — ді еңсерген анаға деген құрметіне, жүрек тебірентерлікқұттықтауына ризашылығын білдіре отырып, Х.Ақжолова «Бір ғасыр биігінде» атты жаңа кітаптың бір данасын Президентке жолдады.​

   Ханымбүбі апа, Алматы облысы, Жамбыл ауданының Үмбетәлі ауылында дүниеге келген.Мектеп қабырғасында жүргенде ақ қаламы төселіп, болашақ мамандығына барар жол салып үлгерген. Мектеп бітірген соң, 1944 жылы ҚазМУ-дің филология факультетінің журналистика бөліміне оқуға түсіп, әдебиеттанушы, профессор Мүсілім Базарбаев, атақты ғалым, жазушы журналист Мұқан Мамажанов, жазушы Кемел Тоқаев сынды болашақ танымал тұлғалармен қатар оқып, білім алған.​

1949 жылы білім ордасын қызыл дипломмен тәмамдап, «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») республикалық газетінде ұзақ жылдар бойы қызмет атқарған. Кейіннен туған жеріне оралып, Жамбыл аудандық «Большевиктік жол» («Екпінді еңбек») газетіне редактор болып тағайындалып, қажырлы еңбек етеді. 1971 жылы зейнет жасына жетіп, «Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет қайраткері» құрметті атағын иеленген.

   Жүз жасаған ананы құттықтаған, ақын, Қазақстанның Еңбек Ері Олжас Омарұлы Сүлейменов Тәуелсіздіктің 30 жылдығына  «Семей — Невада» қозғалысының 30 жылдығына арнап тағайындаған мерекелік медалін тапсырды. Алматы облысы әкімінің бірінші орынбасары Ләззат Махатұлы  Тұрлашев «Алматы облысының құрметті азаматы» атағы берілгендігін айтып,  арнайы құжат тапсырды.

   Дана кейуананы  Алматы облысы, Жамбыл мен Қарасай аудандарының әкімдері – Ертас Нұрлан Ертасұлы, Далабаев Жандарбек Ермекұлы аудан халқының  атынан игі тілегін айтып, құттықтады.

    Жамбыл аудандық кәсіподағының төрағасы Абаев Әскербек Көкеұлы қатысып, Х.Ақжолваға ақ тілегін арнады.

    Анасының бір ғасырлық жасқа толуымен құттықтап келген қонақтарға, журналистің қызы, биология ғылымдарының докторы Айткелдиева Света Айткелдіқызы ризашылығын білдірді. Иә, анасының ұзақ ғұмыр кешуіне бірден – бір себепші қызы. Күтімі жақсы, құрметі күшті, көңіл – күйі орнықты болғанның өзі адам жасын ұзартатынын осыбір қарт ананың өмірінен көріп отырмыз. Немересі, қазір Германияның Гамбург қаласында қызмет атқарып келе жатқан Айгерім Айткелдиева да әжесін құттықтап, анасы  мен көпшілікке алғыс айтты.

     Жазушы, журналистер, еңбек адамдарының мерейтойын қалт жібермей, рухани демеп келе жатқан жазушы, «Алаш» сыйлығының иегері Нағашыбек Қапалбекұлының әріптесіміздің 100 жылдық мерейтойын атап өту туралы бастамасы игілікке бастау болды. Оның ұсынысы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі тарапынан қолдау тауып, Ханымбүбі ананың батасын алды.

                                                                                Ж.КУЧУКОВА

Оралхан БӨКЕЙ,

  Қазақстан Республикасы Мемлекеттік

 сыйлығының лауреаты. Жазушы, драматург.

 

Ол кезде мен бала едім, Апам жастау еді. Әке-шешеміз қиыр жайлап, шет қонып мал соңында жүретін де, айында-жылында ғана болмаса, бет-жүзін үнемі көре бермейтінбіз. Соғыстан кейінгі жылдарда есін жиып, езілген еңсесі көтеріле бастаған елдің берекелі де бейбіт тірлігі жар жағасында отырған жалғыз үй — әрине, бізге де ортақ. Қос бөлмелі шатырланбаған тоқал ағаш тамның маңайы қысы-жазы жыбырлаған, айғайлап-шулаған балалардың базарына айналатын. Біздің үйден тас лақтырым жерден арқырап ағып жатар ағыны қатты Бұқтырма — жаз шыға суға шомылған, қыста сырғанақ тепкен баланың жер-көкті шарқ ұрып шарласа таба алмас қызыққа толы мекені еді. Тоң боп қатқан пимасын, сүңгілесе су болған көйлек-дамбалын біздің үйге келіп кептіретін. Сонда Апам менің ғана емес, мұқым ауыл балаларының абзал    анасы сықылданатын.

Он бес жасыма дейін Апамның қойнына жаттым; он бес жасыма дейін әкенің, шешенің кім екенін білмей, сол айналайын Апамның тәрбиесінде өстім; он бес жасыма дейін Апамның етегіне жабысып, соңынан қалмай бүлкектеп құлындай еріп ер жеттім. Сол кісімен жүрсем, мал сойған үйдің құлағы, тәттісі мен дәмдісі менің аузыма тиетін. Мен ол кезде Апамның өмір тарихын, тіпті кім екенін білмей, алаңсыз шуақты күндерге марқайып маңар едім. Бүгінде көз алдымда: арық ашаң кемпір, тарамысты мықты саусақтар, ерні мен иегін күйік шалып тыртықтанған әдемі ажар, кимешегінен дудырап шығыңқырап жүретін ақ шалмаған қара бұйра шаш қана… менің көз алдымда: қандауырын қайрап, басының қаны тасыған еркек-ұрғашының кеудесіне мініп, арам қанын ағызып тұрған; немесе тері илеп, көн тігіп отырған; жүн түтіп, арқан ескен, жіп иіріп, алаша тоқып, оюлап сырмақ тігіп отырған Апам; … ертеректе қазақ әйелі не істеу керек болса, түгел қолынан келетін Апам; қазақ әйелінің ғана емес, ер-азамат атқарар істі қара нардай қасқая  көтерер  Апам.

Жаз шыға, бәріміз (әпкелерімді айтамын) Апам есіп берген жіпті алып, тоғайға отынға аттанатынбыз. Бір-бір арқа отын көтеріп ең алда Апам, содан кейін құндыздай шулаған біздер, күліп-ойнап келе жатар едік. Ол шақта қыстық шөпті де ала жаздай арқалап тасып, қораны маяға толтырып қоятынбыз. Қысқы соғым мен ұн ғана әке-шешеміздің мойнында. Огород, шұрқыраған қаз-тауық, екі сиыр мен ұсақ малымыз бар, ол кісілерге зиянымызды көп тигізбейтін едік. Шынымды айтсам, бізді, тіпті бізді ғана емес, ертеректе әкемізді, оның іні-қарындастарын асыраған Апамның теректен ойып жасаған келісі мен ескі астауы еді. Осы келі мен астау тіпті әкемнен де үлкен, Апам Алтайдың арғы беті — төркінінен ала келген аса қымбат заттары болатын. Апамның біздің атамыз Дос марқұмға ұзатылуы да қызық. Кейде, әсіресе, қазіргідей қараша туа, темір пешке отты маздатып жағып тастап, пештің жыртығынан саулаған жарық түсіп, ала көлеңкеленген қоңыр үйде отырып Апамның әңгімесін тындайтынбыз. Тегінде, ол кісі әңгімеге сараң — көп сөйлемейтін, тек өз ісімен ғана жүретін, қақсоғы жоқ, инабатты жуас адам еді. Дүниеде өсек-аяң, қулық-сұмдықты білмейтін, не болмаса тірі пенденің бетіне «әй, сен сондайсың» деп қарамаған, немесе тірі пендеге тілі тимеген, жарықтық ораза-намазы бұзылмаған, таза да тәкаппар әйел еді. Бала кезімізде байыбына барып бағамдадық па, бізді қойып бүкіл ауыл-аймақ, тіпті қазақ елі ең соңғы қасиетті әйел, тұрмыстық-салттық өмірдің этикалық, этнографиялық, тіпті археологиялық байлығынан айрылғанын білді ме? Қазір ойлаймын, егер қазақтың әйелдері атқарар бүкіл ісмерліктің қол өнер институтын, немесе фабрикасын ашып, менің апамды бастық сайласа, тұтас бір он саусағы өнер ұрпаққа дайындап шығарар еді. Иә, ол кісі тірі кезінде ешкім елеп-ескермеген, алтын қолды құдіретті әйел еді. Қазақта осыншалық мықты, осыншалық ақылды ұлы әйелдер болғаны қандай жақсы. Бірақ біздер, жиырмасыншы ғасырдың азаматтары, көп ретте осындай асылымызды байқамай айналып өтер едік. Айрылып қалған соң ғана айы өтіп, сан соға өкінер едік. Өзгені қойып, мықтымсып жүрген мына менің өзім сол Апамнан тірі кезінде неге ғана бәр-бәрін: киіз басып, үй тігуді, арқан есуді, тері илеп, өңдеп киім тігуді, алаша тоқып, өрнектеп сырмақ тігуді, саба, сүйретпе, торсық істеуді тәптіштеп жазып алмадым. Енді, міне… қолымызды мезгілінен кеш сермеп отырғанымыз. Енді, міне, бұзауы өлген сиырдай тұлыпқа мөңіреп, жыртық астаудан Апамның алақанын, Апамның қауыздаған талқан-тарысын іздеп тамсанып отырғанымыз. Білем, жер-көкті шарлаған Қорқыт та ажалдан қашып құтыла алмаған; білем, мың жасаған Лұқпан Хакім де өлмеудің, өлтірмеудің амалын таба алмаған; адамзат — өлу үшін туарын… бәр-бәрін білем. Құдай-ау, мәңгілік тіршіліктің жоғын сезе тұрып, Апам сынды адамдарды жер басып жүрген кезінде неге ардақтамадық, неге бағаламадық Хан көтеріп, пір тұтудың орнына, шікірейіп жүріп, өлтіріп алдық егер олар ортамызда жүрген шағында ардақтап, әр сөз, әр ісін жоқ дегенде үйреніп үлгерсек — өлмегені ғой, өлтірмегеніміз ғой, ал біз тірі кезінде-ақ өлтіріп аламыз… Қазір Апам жоқ! Қара жер қойнына алған. Былтыр мен кигізген атлас көйлекті ала кеткен жоқ, арулаған адамдар киіп жүр. Сексен жыл жолдас болған жыртық астау да қаңсып қалды, әне… қаңсып итаяқ болып қалды, әне… Апам ала кеткен жоқ.

Иә, сонымен қараша туа от маздатып, қарағайдың шәйірін жалмаң-жалмаң шайнап, екі бүйірі, жон арқасы нарттай қызарып кеткен темір пешке шырт-шырт түкіріп, шыжылдатып отырған тамам баланың ортасында қарқарадай қасқайып отырар Апам менің қап-қара болып тілім-тілімі шыға жарылған аяғыма қаймақ жағатын. Қаймақ тиіп удай ашығанда, шыбын жаным шырқыраушы еді. Қаздың балапанындай алқа қотандай жайғасқан немерелерін айналып-толғанған әжемнің тек қарашада, қылаулап алғашқы қар жауғанда ғана айтар әңгімесі ағыл-тегіл. Оның ақылы жүздеген ұстаз, мың сан мектептен артық, тәрбие деген ұғымның асқаралы таптырмас үлгісі екенін қайдан білейік. Дүние жүзінде Апамның қойнынан аңқып шығар әжелік иістен жағымды не бар екен жалғанда. Бұл жалғанда картопты тіліп-тіліп жіберіп, қызара бөрткен темір пешке қарып жегеннен дәмді не бар-ау. Бұл жалғанда қас қарая малды жайғап келіп, Апамның айналасында тырайып жатып әңгімесін тыңдағаннан қымбат сәттер табыла ма, қайта айналып келер ме?

Апам — Алтайдың арғы бетіндегі Керей елінің қызы. Әкесі аса бай болған, текті тұқымның тұяғы. Апам еркелеп өскен жалғыз қызы, он беске толған соң; іргелес байдың ұлына жасауын беріп сыңсыта ұзатқан екен. Өз заманының аса көрікті қызы, әрі он саусағы өнер Апам босаға көрген бірер жылында-ақ, маңғаз, инабатты, пысық келін атанады. Содан, бір күні екі кештің арасында, басқа ауылдан сый қонақтар келіп, тай сойып, тай қазан ет асып жатқан шақта, жер-ошақтағы отты үрлей берем дегенде, Апамның шылауышына шала тиіп, лап етіп жанады. Тыртыстыра тар киген, екі жақтауы зерленген кимешек-шылауыш шешілмей, бет-аузы түгел күйіп қалған екен. Күйеуі де ізгілікті жақсы жігіт болған. Алты ай емдетіп, шыбын жанын аман алып қалыпты. Келіншегім жарымжан болып қалды деп кезептенбей, тату-тәтті өмір сүріпті. Алайда, бір жылдан соң өзі дүниеден қайтып, жесір қалған Апам төркініне оралған. Осы шақта Алтайдың теріскей бетіндегі Әбдікерім болыстың биі атанған жақ жоқ жоқ шешен жігіт, біздің атамыз Достың қатыны өліп, қыз таңдап бұлаңдап, қыр қыдырып, жер сыдырып жүрген. Әрі сері, әрі атақты, салт басты, сабау қамшылы жігітке тиеміз деп, бүкіл Қаратай елі қыздары қырылып қала жаздапты. Бірақ біздің атамыз бірде-біреуін менсінбеген. Сол менсінбеген қалпы, «Ауылдағының аузы сасық» дегендейін, Алтайдан асып арғы беттегі Керейден жар таңдайды. Күйеуі өліп, бет аузын күйік шалған Апамды көріп, атының артына мінгестіріп бір-ақ түнде алып қашып кеткен. «Дос келіншек әкеле жатыр, қырмызыдай құлпырған бізді көзіне ілмеп еді, Керейден алған қызы ай мен күндей сұлу шығар, көрелік» деп, алдынан шықса, ерні салпиған тыртық біреу екен, тамам қыз бетін шымшып күліпті. Сонда атамыз айтыпты:

«Ей, Қаратайдың қатын-қыздары, неменеге жетісіп күлесіңдер, менің келіншегім «Еліңнің қыздары мынау ма» деп сендерге ернін шығарып отыр» — деп, сөз тауып кеткен екен  марқұм.

Темір пеште маздай жанған отқа талтая қыздырынып, ала көлеңке ағаш үйде Апамның тізесіне басымызды қойып, мұрнымыз пысылдап ұйықтап қалушы едік. Қашан өзіміз оянғанша, тырп етпей ұйқымызды күзетіп отыра берер еді жарықтық.

Апамның қайсыбір мықтылығын айтып тауысайын. Дегенмен, бір-екеуін сіздерге әңгімелеп   бермекпін.

Әкем Ынтымақ колхозының сиыр фермасында бастық болатын. Ауылдан он шақырым Қаражер деп аталатын фермада тұрады. Шешем сиыр сауады. Бұл — қыс мекендері, ал жаз шыға жайлауға көшіп кететін. Жаздың жайма-шуақ бір күнінде үйге сиыршы шал Жүніс келеді. Тауға көшкенде, аяғы құрттап, жүре алмай қалған қара бас қойды қозысымен жұртқа қалдырып кетіпті, бір лажын тауып соны жеткізіп алсын, содан соң Қаражерге егілген картошканың арам шөбін жұлып, суарып, қопсытып түптесін деген хабар айтыпты. Таңертең Апам екеуміз жаяу жолға шықтық. Күн ала бұлтты болғанмен, қапырық ыстық еді. Біз Қаражердегі шілікке салған картошка алқабына жеткенде, күн түске айналған. Бағанағы шайдай ашық аспанды қара құрым бұлт торлап, әп-сәтте күннің көзі көрінбей қалды. Мен шөбін отап, Апам түптеп, лезде бітіріп тастадық. Біздің осы жұмысты аяқтауымызды күтіп тұрғандай, әлгінде ғана тас төбеге ілінген қара бұлттан бауырсақтай-бауырсақтай бұршақ төпелей жөнелді. Апам ұстарамен күні кеше ғана жалтыратып алып тастаған тақыр басымды ұрғылағанда, тулаққа тиген сабаудай тарсылдақ үн шығады. Апам желеткесін шешіп басыма жапты. Ата жаздай сиыр фермасының күзетіне қалатын Қашыбай деген шал отыратын қыстаққа қарай безектеп келеміз. Жалғыз үйлі шалдың өмір тарихы жеке бір кітаптың жүгі. Жарты ғасыр тоғыз жолдың торабында жылжымай мекен етіп келе жатқан ақсақалдың бар ермегі ары өткен, бері өткен жүргіншінің пикет жайы болу, үйіне түнетіп, жол нұсқау болатын. Апам екеуміз осы үйдің табалдырығынан аттай бергенде, әзірде ғана төбеден төпелеп тұрған бұршақ сап болды да, шығысқа қарай қара құрым көшіп бара  жатқан.

Қашыбай төр алдында дамбалшаң, ерігіңкіреп, бәйбішесі Мәмәтәйді түрткілеп ойнап отыр екен. Біз кіргенде, кәдімгідей қутыңдап, қуанып қалды. Зерігеді білем, жетпіске жақындап қалса да дені сау, қапшағай шапшаң, саңқылдап сөйлейтін қағылез адам екен.

— Кеспіріңнен айналдым, кеспіріңнен, — деді Апама. — Судан шыққан су тышқан секілдісің ғой, төрлет, төрлет. — Сақалы тұштаңдап, өзі төмен ысырыла берді.

— Мені қойшы, сен екеуміз тоқпақтаса да өлеміз бе? Балам тоңып кетті, — деді Апам менің басыма жапқан желеткесінің суын сығып.

— Ұлыңды мен ақкиізге орап тастайын. Шешесінің құрсағында жатқандай рақаттанып бусансып, — деп, Қашыбай отырған орнынан қарғып тұрып ірге тұста керіскедей жиналып тұрған жүктен аппақ киізді суырып алды: — Кел, балам, орап тастайын, шеш үстіндегі қомшаңды.

Мені тыр жалаңаш шешіндіріп, киізге тұмшалап бөлеп тастады. Әрі-бері мұрныма қой жүнінің шуашы келіп маужырап, көзім бақырайып жаттым да, бойым жылынған соң, ұйықтап кетіппін.

Оянғанымда, апамдар шай ішіп отыр екен.

Қашыбай бізге ат-арбасын бермеді. Тақыс шал тоғайда жиып қойған отыным бар еді, соған асығып барам деген соң, Апам шындап ренжіді білем, кішкентай қозыны маған көтертті де, өзі тобан аяқ болып баса алмай жатқан зіңгіттей саулықты арқасына бір-ақ салды. Алдыңғы екі сирағынан ұстап жас балаша арқалап алды да: «Кеттік, ұлым», — деді маған. Мен ол кісінің артынан қозымды құшақтап бүлкек-бүлкек еріп келемін. Он шақырым қашықтықтағы ауылға апам бес-алты-ақ рет дем алып жетіп-ақ келді. Сонда менің көз алдымда қалғаны: Апамның көкжайсаң шалғынды қақ жарып, менің алдымда батар күнді бетке алып қасқая тартып бара жатқаны; қасқая тартып бара жатып, арқасындағы саулықты былқ еткізіп тастай беріп, тоғай ішіндегі Қарасуға барып дәрет алғаны, содан соң батар күнге бет беріп намаз оқығаны, намаз оқып көкшалғынға бір жығылып, бір тұрып, қып-қызыл күн нұрымен шағылысқан қайран Апам осы қалпында қара жерге — туған жерге табынғандай еді; енесіне тартқан қара бас қозыны құшақтап отырып мен, апамның дүние жүзіндегі ең күшті адам екеніне күмәнім қалмаған.

Біз үйге жеткенде (жолда ешкілерді айдай келдік), екі сиырды бұзауы еміп тұр екен, ал ағаш үйдің есігі шалқасынан ашық, маса буып толып алған, әпкелерім тұлыпқа оранып ұйықтап жатыр. Апам оларға ұрысқан да, тіпті ұйқысын бұзып оятқан да жоқ. Бүкіл шаруаны өзі тындырып, тек кешкі асқа ғана шақырды.

Апам менің…

Жаз өтіп, қылышын сүйретіп қыс келді. Орман-тоғай, тау-тас аппақ. Алтай өңірінің әрі жүдеу, әрі көңілді шағы туды. Апам етегін дөңгеленте белін қынап тігіп берген, қарағайдың қабығына бояған қызыл тонымды, тері қолғабымды, елтірі тұмағымды, табандатқан ақ пимамды киіп, қол шанамды (оны да қайыңнан иіп шабақ салып, апам істеп берген) сүйреп ойнауға шығамын. Сонда әңгіштайдың өзім секілді бар баласы маған қызыға да қызғана қарайтынын сезетінмін. Жағымсып менімен дос болуға, менімен ойнауға құштар екендерін біліп танауымды шүйіремін.

Кеше әкем келіп кеткен. Астында биік, таудай ақ боз аты бар.

—Жеңеше, — деді Апама (неге жеңеше дейтінін білмейтінмін, өйткені шешем де солай атайтын) — ертең таңертең сиыршы шал Жүністі жіберем, соғымды сойып береді.

Осыдан бір апта бұрын сол Жүніс шал ту сиыр жетелеп келіп, қыстай осыны жеп шығасыңдар деп еді, енді сол сиырды сойып, мүшелеп бермек.

Жүніс келеді деген күні Апам су жылытып, пышағын, сиырды жығатын арқанды даярлап көп тосты. Келмеді. Шыдамы әбден таусылған соң:

— Жүр, ұлым, өзіміз-ақ сойып аламыз, — деп, қоңыр сиырды бас жібінен жетелеп қорадан шығарды. Бұдан соң тұмсығына шалып, мүйізінен діңгекке тас қылып байлады; қыл арқанмен сиырдың аяғын іліп-іліп алды да, діңгекке бір рет орап, бар күшімен тартып қалғанда, еңгезердей қоңыр сиыр гүрс етіп құлап түсті. Апам діңгектен шандып алған арқанды сусыта тартып тұяғын серпуге келтірмей буып-ақ тастағаны. Сиыр шоршып болмаған соң, құймышағынан жабысып едім, сонандай жерге ыршыта лақтырып жіберді.

— Жолама, мертіктіреді! — деді апам. Ал өзі соншалықты көз ілеспес шапшаң қимылмен сиырдың төрт аяғын қазықбаулап байлап жүр. Содан кейін тұмсықтан оралған жіпті соза тартып, сиырдың тамағын керіп тастады да, жез мойын мүйіз сап пышақты маған ұстатты. Шошып кеттім.

—Қорықпа, ұлым, — деді Апам. — Әйел адам мал бауыздамайды. Сен — азаматсың! Кәне, мықтап ұста.

Қолым дір-дір етеді. Апам менің кіп-кішкене жұдырығымның сыртынан өзі қарулы тарамыстанған саусақтарымен қапсыра ұстады да, бұлқынуға дәрмені келмей теңкиіп пысылдаған сиырдың тамағынан орып-орып жіберді. Қып-қызыл қан атқылады-ай.

—Енді былай тұр, бір жеріңе қан тиеді, — деді де, мүйіз сап пышақты жалаңдатып қоңыр сиырдың быт-шытын шығарды. Әп-сәтте терісін сыпырып, бұзып мүшеледі; тұздап, салмаға жайып тастап, астына түтін салды. Мен өкпе-бауырдан қуырдақ қуырып әлекпін. Содан бар шаруаны бітіріп, сиырдың терісіне тұз сеуіп жайып, қар бетіне тамған қан-жынды тазалап, шайға отырғанда, сабақтан жүгіріп әпкелерім, фермадан тепеңдеп Жүніс шал келді. Соғым сойып беруге әкем жіберген сиыршы буы бұрқыраған ыстық қуырдаққа кекіре тойып алды да, аманында ауылына қайтты.

Апам менің…

Үлкен әпкем Шолпан қоңыр сиырды соғымға сойған жылы қыста күйеуге қашып кетті. Қашып кеткенде де басқаға емес, жуықта әскерден оралып, ауылда шофер болып жүрген баяғы бекетші шал Қашыбайдың көп ұлының бірі — бадырақ көз, төртпақ Әутәліп алып қашып кетіпті. Әкем мен шешем алғашында оң жақтағы тұла бойы тұңғыш қызынан айрылып қалғанына намыстанып қатты ашуланғанмен, артынан «кетер қыз кетті» деп, жасау-жабдығына кіріскен. Әрине, жасау дегенде: сырмақ, алаша, көрпе-жастық секілді үй жиһазының әл-пұлы ол кезде тек қана қолдан тоқылып, тігілетіні белгілі. Апам Шолпанның мұқым тең-тең жасауын бір айдың ішінде дайын етті де, шанаға тиеп, маған аттың делбесін ұстатып, құдаларға аттанды. Шырмауық салып балмен ашытқан сары сыраға қызара бөртіп алған құдамыз Қашыбай шал ат байлары мықты, тәуір жердің қызын келін қылып түсіргеніне қатты риза болды. Өткен жылы жазда ақсақ қойды апама жаяу арқалатып жібергеніне, ат-арбасын бекер бермегеніне өкінді. Өзі қутыңдап, қарқ-қарқ күліп қояды. Апама торқадан көйлек кигізіп, менің қолыма он сом ақша (қазірше бір сом) ұстатты. Мен мәз болдым. Өзім-өз болып қолыма ақша тигені сол еді, ышқырымдағы асық салатын қалтаға жымқырып жүгіртіп жібердім де, үйге Апамды тастап жаяу қашып кеттім. Апам кештетіп өзі келді. Сол күні түнде мен Апамнан мүлде бөлініп шығып, қойнына жатпай, шалбарымды жамбасыма басып жеке ұйықтадым. Ондағы жымсыма ойым — Апам құдалар берген он сом ақшаны сұрап алып қояды деген қауіп. Сонда маған «Әпкеңді үйге қайтарамыз, он сом ақшаны бер» десе, азар да безер қарсы болар едім-ау, сонда мен әпкемді он сомға сатып жібергендей едім. Апам ләм деген жоқ. Қойныма жат деп айтпады да, он сом ақшаны тақуалап сұрамады да. Сол күннен бастап қулық сауып, ер жеткенімді білдім. Сол он сом ақша Апам екеуміздің арамызды аша түскендей болды. Мен бөлек жатып жүрдім. Бір ай жамбасыма басып сақтаған қағаз ақша сары тап болып тозуға айналғанда, жоғалтып-ақ алғаным. Әрине, Апамнан көрдім. Не деген бекершілдік, не деген пендешілік десеңізші…

Апам менің…

Ер жеттік.

Білім алып, қызмет-атақ қудық.

Ауылдан ұзап, Апамнан алыстап астанаға аттандым.

Апам Жеңісхан деген ұлының қолында тұрып жатты.

Анда-санда ауылға барғанымда өз үйіме түсіп, Апам өзі келіп амандаспаса, шіреніп жатып алатын едім. Мен сонда ауылға келіп-кетіп жүріп, әкемдердің аузынан Апамның тіпті де менің әжем емес, шалы Дос марқұм болғаннан кейін ғана, біздің үйімізде бірге тұрғанын, әкеме шеше орнына шеше болып кеткен жеңгесі екенін білдім. Ал Дос пенен менің әкемнің әкесі Исақан бірге туысады екен. Мен сонда апамның соншалықты алыс… тым-тым алыс екеніне көзім жеткенімен, иланбай, жүрегім бәрібір баяғы кезді, Апамның жылы қойны, аялы алақанын аңсаймын.

Өткен жазда Апам түсіме кірді. Сексен жыл жолдас болған жарық астауына арпа салып, қауызынан тазартып желпіп отыр екен; маған айтады екен деймін: «Құдалар берген он сомды үйде шай жоқ болып қалған соң, мен алған едім».

Ертеңінде мазам болмай көңілсіз ояндым да, әйеліме: «Демалысқа шығайық, ауылға барайық, Апам түсіме кіріп жүр, сен таза матадан көйлек сатып әкел», — деп едім.

Неге екенін білмеймін, жүрегім толқып, соншалықты бір белгісіз күш ауылға асықтырды; неге екенін білмеймін, үйге келген соң да баяғыдай аяғымның басын қайқайтып жатып алмай, тағат таппай Апамның үйіне қарай құстай ұштым. Есік алдында немерелерін ойнатып отыр екен, менің екі бетімнен кезек сүйіп: «Апаңды ұмытайын дедің-ау, құлыным, мұрныңнан сығып алған бала едің», — деп, көзіне жас алды. Шай жасала бергенде, таудан отын алып ұлыЖеңісхан келді.

— Апаң бұрынғыдай емес, қартайды, екі тізем бастырмайды, әйтпесе сарайым сау, тісім бүтін.

Менің есіме Апамның бес уақ дәрет алып, намаз оқыған сайын тісін түзбен ысатыны, тіпті осы кісінің сексеннен асқан жасқа дейін бір жерім ауырды, не шаршадым, жалықтым деп қабақ шытпағаны түсті. Рас, шын айтамын, Апамның тісі әлі де маржандай екен. Рас, шын айтамын, Апам бұл дүниеде жалғыз рет дәрігерге, болмаса бақсы-балгерге қаралмай, сау-саламат өте шықты.

Тамақ жасалып, бата берді, әрі ұзақ оқыды. Батасы қандай мағыналы, мақамды. Мен Апамды дәл бүгін бөлекше танып, көп-көп қадір-қасиетін қайта сезгендей болдым. Ымырт үйіріле, үйден шықтық. Жеңісхан айтты: «Шербекті (араны) әлі күнге дейін Апам қайрайды. Мен егесем, отын кескенде не секіріп жүрмейді, не өтпейді. Көзі әлі де жақсы көреді. Кеше ғана оюлап ызып сырмақ бітірді, түске дейін киіз басты. Қызық, әйтеуір. Тыныш отырмайды, ертең де күн бар-ау демей, бұзаудың мойын жібін есіп, ноқта істейді. Қолы босай қалса, ауырып қалатын секілді. Жеңгең иек сүйеп жаман үйреніп кете ме деп қорқамын, қанжығаға байлап жүреміз бе, жаман айтпай жақсы жоқ, бір күні қисайып қалса…»

— Апам мықты ғой, — дедім мен жамандыққа қимай. -Апам жүз жасайды.

Ертеңінде… ертеңінде таңғы сағат сегізде Жеңісханның үлкен қызы жылап жүгіріп келді.

— Апам ауырып жатыр!

Біз алғашында сеніңкіремедік, тек шешем ғана: «Жеңешемнен айырылып қалмайық, кісі шақыртатындай қатты ауырған емес еді», — деп тұра жүгірді. Бәріміз шұбап жеттік. Апам өзінің ағаш төсегінде кеудесі сырылдап құр- құр етіп, теріс қарап, бүк түсіп жатыр екен. Көзін алайта ашады да, қайта жұмады. Тіл-аузы байланған, келгендерді танымады білем. Әкем екеуміз басын көтеріп сусын ішкізіп едік, езуінен қайта ақты. Балалар ұлар-шу, бәріміз жылап жүрміз.

—Жеңеше, — деді шешем тарамыстанған арық қолынан ұстап. — Елу жыл бірге өмір сүріп едік, жамандығым, ағат кеткен жерім болса, кеш. Кеш, жеңеше, кеш, ораза-намазы бұзылмаған асылым, — деп, көзіне жас алып, қолынан сүйді. Әлгіден бері кісі танымай, кеудесі сырылдап, іргеге қарап жатқан Апам күшпен аунап, шалқалады да, иегін қақты. Сонсоң әрең: «К-е-ш-т-і-м», — деді де көзін қайта жұмды. Дәрігер шақыртайық деп едік, басын шайқады. Содан соң өзі ымдап дәрет алмаққа ниет қылған соң, біз шыға тұрдық. Біз қайта кіргенде, Апам төсекті жерге салдырып шалқасынан жатқан екен. Кірме деген үлкендер сөзін тыңдамай, жанына тізерлеп отыра кеттім де құдіретті саусақтарын ұстадым. Суып барады екен, суып… Апам күбірлеп: «Илайлолла, илайлолла», — деп, иман айтты. Апам өз иманын өзі оқыды. Апам өз жаназасын өзі шығарып жатқанын сездім. Ендігі сәтте шешем: «Апаңнан айрылдық», — деп, бісміллә деген күйі әлемдегі ең ұлы аналардың бірі — Апамның бетін жапты.

Үйдің іші ұлар-шу, қым-қуыт.

Апам менің… Өлдің, ауырмай-сырқамай, бір тісің шетінемей, «алла белім» демей, сексен тоғыз жасында өз иманыңды өзің айтып өлдің.

Апамды арулап, сырмаққа орап, зузаға салып көтере жөнелгенде, үйдің бұрыш-бұрышында «апам-ау, апам» деп, зар еңіреп немерелері қалды. Маған зузаның ең бір маңдай басы тиіп еді, ағаш сырғауыл иығыма батып, жанымды шығарса да шыдадым. Мен шыдайды деп жорамалдады ма, әлде әдістеніп келе ме, арттағы азаматтар бекер ұстасқаны болмаса, көп күш жұмсамай, бос келе жатқанын сездім. Өлген адамның сүйегі ауыр болады деген рас екен. Шүйкедей ғана кемпірді сойталдай-сойталдай он жігіт мықшыңдап әрең көтеріп келе жаттық. Апамды үйінен, қара орманынан ел-жұртты шулатып ала қашқан шеру жаңадан қазылған жас қабірдің басына келіп тоқтап, сүйек салынған зузаны жерге түсірген соң, біздерге бір-бір сомнан ақша таратты. Менің де ұйып қалған алақаныма жұмарланған бір теңгені ұстата салғанда, жүрегім дір ете түсті де, көзімнен жас ыршыды. Менің есіме сонау балалықтың алаңсыз жылдарында «ақшамды алып қояды» деп, Апамның қойнына жатпай, бөлек кеткенім түсіп еді. Енді, міне, мойныма қарыз болмасын дегендей, сол бір қайнатым шай алған бір сомды өзіме қайтарып тұрғандай сезіндім. Өз-өзімді тоқтата алмай жыладым, қара жер томпайғанша жыладым.

Ертеңінде ескі қораның бұрышында төңкерулі жатқан Апамның астауын алып, Алматыға қайттым.

Апам менің… Сенен не қалды? Жарық астау ма? Иә, адам өмірі де сол жарық астау секілді қаңсып қалады екен-ау…