? Сурет: ЖИ (Жасанды интеллект)
Жолдаған: Бақытжан Ерсайын
@ ersultanov.011_kzh
Қауіпсіздік – қоғамның тұрақтылығы мен мемлекеттің дамуының басты негіздерінің бірі. Адам өзін қауіпсіз сезінген жерде білім алады, еңбек етеді, арман құрады және болашағын жоспарлайды. Сондықтан қауіпсіз қоғам қалыптастыру – тек мемлекеттік органдардың ғана емес, әрбір азаматтың ортақ міндеті.
Қауіпсіздік – адамнан басталады
Қауіпсіз қоғам дегеніміз – қылмыс пен қауіп-қатер мүлдем жоқ қоғам ғана емес. Ол – адамдардың бір-бірінің құқықтарын құрметтейтін, заңды сақтайтын, өз әрекетіне жауапкершілікпен қарайтын ортасы.
Қазақстан Республикасының Конституциясында адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы ретінде белгіленген. Сонымен қатар әр азамат Конституция мен заңдарды сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті. (Әділет)
Бұл қағидалар қауіпсіз қоғамның негізін көрсетеді. Яғни қауіпсіздік тек полицияның немесе басқа мемлекеттік қызметтердің жұмысына байланысты емес. Ол әр адамның күнделікті тәртібінен басталады.
Жол қауіпсіздігі – ортақ жауапкершілік
Қоғамдағы қауіпсіздік мәселесінің маңызды бағыттарының бірі – жол қозғалысының қауіпсіздігі. Жол ережесін сақтамау кейде бір адамның ғана емес, бірнеше адамның өміріне қауіп төндіреді.
Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы елде 36 мыңнан астам жол-көлік оқиғасы тіркелген. Оның салдарынан 51 мыңнан астам адам зардап шегіп, 2 330 адам қаза болған. Сонымен қатар өлім көрсеткіші 2024 жылмен салыстырғанда 9,7 пайызға төмендеген. (Госуслуги)
Бұл сандар бізге жол қауіпсіздігіне немқұрайлы қарауға болмайтынын көрсетеді. Жүргізушінің жылдамдықты сақтауы, жаяу жүргіншінің белгіленген жерден өтуі, көліктегі қауіпсіздік белдігін тағу сияқты қарапайым ережелердің өзі адам өмірін қорғауға ықпал етеді.
Қауіпсіздік мәдениеті «маған ештеңе болмайды» деген түсініктен емес, «менің әрекетім басқа адамға да әсер етеді» деген жауапкершіліктен басталады.
Цифрлық әлемдегі қауіпсіздік
Бүгінде қауіпсіздік ұғымы көшеде немесе қоғамдық орында ғана емес, интернет кеңістігінде де маңызды. Телефон, әлеуметтік желі, онлайн төлемдер мен түрлі интернет қызметтері өмірімізді жеңілдеткенімен, олардың қауіптері де бар.
Қазақстан Бас прокуратурасының мәліметіне сәйкес, 2025 жылы интернет-алаяқтықтың 22 870 жағдайы тіркелген. Ал 2025 жылдың алғашқы бес айында 10 145 жағдай тіркеліп, алаяқтықтан 17 909 адам зардап шеккен. (Госуслуги)
2026 жылдың алғашқы екі айында интернет-алаяқтық фактілері 4 385-тен 4 023-ке дейін төмендеп, 8,3 пайызға азайған. Бұл көрсеткіш алдын алу және құқық қорғау шараларының маңызын көрсетеді. (Госуслуги)
Интернеттегі қауіпсіздік үшін әр адам жеке мәліметтеріне ұқыпты қарауы керек. Белгісіз адамдарға құпия ақпарат жібермеу, күмәнді сілтемелерді ашпау, бөтен адамдардың хабарламаларына бірден сенбеу және ақпараттың шынайылығын тексеру – цифрлық қауіпсіздіктің қарапайым қағидалары.
Ұлттық компьютерлік инциденттерге әрекет ету қызметі – KZ-CERT – Қазақстандағы компьютерлік инциденттер бойынша мониторинг жүргізіп, киберқауіпсіздік мәселелері жөнінде ұсынымдар береді. Оның ресми статистикасында вирустар, ботнеттер, фишинг және рұқсатсыз қол жеткізу сияқты киберинциденттер тіркеледі. (КZ-cert)
Жас ұрпақ – қауіпсіз қоғамның негізі
Қауіпсіз қоғам қалыптастыруда жастардың рөлі ерекше. Себебі бүгінгі оқушы – ертеңгі маман, ата-ана, азамат және қоғамның белсенді мүшесі.
Мектеп қабырғасында қауіпсіз орта қалыптастыру – білім сапасының маңызды шарттарының бірі. Оқушы өзін мектепте еркін әрі қорғалған сезінуі керек. Бір-бірін мазақтау, кемсіту, қорқыту, күш көрсету сияқты әрекеттерге жол бермеу – әр адамның міндеті.
Қауіпсіз орта тек күзет немесе бақылау камераларымен жасалмайды. Оның негізінде адамгершілік, өзара құрмет және жауапкершілік тұрады. Бір оқушы қиын жағдайға тап болғанда оған көмектесу, мұғалімге немесе ата-анаға хабарлау – азаматтық мәдениеттің көрінісі.
Жастар қауіпсіздік ережелерін біліп қана қоймай, оны күнделікті өмірде қолдануы қажет. Себебі қауіпсіздік мәдениеті балалық шақтан қалыптасады.
Заң мен тәртіп – тұрақтылықтың тірегі
Заң – қоғамдағы тәртіптің негізгі құралы. Егер адамдар заңды сақтап, өз құқықтары мен міндеттерін білсе, қоғамда тұрақтылық қалыптасады.
Қазақстан Конституциясының 34-бабында әркімнің Конституция мен заңдарды сақтауға және басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті екені көрсетілген. (Әділет)
Бұл – қауіпсіз қоғамның маңызды қағидасы. Себебі адам өз құқығын талап ете отырып, басқа адамның құқығын бұзбауы керек.
Заңды сақтау тек жазадан қорқу үшін жасалмауы тиіс. Нағыз құқықтық мәдениет адамның заңды өз міндеті әрі қоғам алдындағы жауапкершілігі ретінде қабылдауынан көрінеді.
Қауіпсіз қоғам – бейбіт қоғам
Қоғам қауіпсіздігінің тағы бір маңызды негізі – бейбітшілік пен бірлік. Адамдар бір-бірін түсініп, құрметтеген жерде тұрақтылық орнайды.
Бейбіт елде балалар білім алады, жастар болашақ мамандығын таңдайды, кәсіпкерлер жұмыс орындарын ашады, ғалымдар зерттеу жүргізеді, мәдениет пен өнер дамиды.
Сондықтан бейбітшілік – жай ғана қақтығыстың болмауы емес. Ол адамның өз болашағына сеніммен қарауы, өзінің және жақындарының қауіпсіздігіне алаңдамауы.
Қазақ халқының «Бірлік бар жерде – тірлік бар» деген мақалы да осы ойды білдіреді. Қоғам мүшелері бір-біріне құрметпен қараса, ортақ мақсатқа бірігу де оңай болады.
Қауіпсіздік мәдениеті қалай қалыптасады?
Қауіпсіз қоғамды бір ғана заң немесе бір ғана мемлекеттік орган қалыптастыра алмайды. Ол күнделікті өмірдегі мыңдаған жауапты әрекеттен құралады.
Біріншіден, әр азамат заңды білуі және сақтауы қажет.
Екіншіден, жол қозғалысы ережелерін сақтау маңызды.
Үшіншіден, интернетте жеке мәліметтерді қорғау және күмәнді ақпаратқа сақтықпен қарау керек.
Төртіншіден, қоғамдық орындарда басқа адамдардың құқықтары мен тыныштығын құрметтеу қажет.
Бесіншіден, төтенше немесе қауіпті жағдайды көргенде оған немқұрайлы қарамай, тиісті қызметтерге хабарлау керек.
Алтыншыдан, табиғатты қорғау да қауіпсіз қоғамның бір бөлігі екенін түсіну қажет. Таза қоршаған орта – адамның денсаулығы мен болашағына тікелей әсер ететін фактор.
Қорытынды
Қауіпсіз қоғам – бір күнде қалыптасатын құбылыс емес. Ол отбасыдағы тәрбиеден, мектептегі тәртіптен, көшедегі мәдениеттен, интернеттегі жауапкершіліктен және азаматтың заңға деген құрметінен басталады.
Бүгінгі қоғамда қауіптің түрі өзгеріп жатыр. Бұрын қауіпсіздік көбіне қоғамдық тәртіп пен қылмыстың алдын алумен байланысты болса, қазіргі кезде оған жол қауіпсіздігі, киберқауіпсіздік, ақпараттық сауаттылық, экологиялық қауіпсіздік және психологиялық жайлылық сияқты көптеген бағыттар қосылды.
Сондықтан қауіпсіздікке «бұл мемлекеттің жұмысы» деп біржақты қарау дұрыс емес. Мемлекет жағдай жасайды, құқық қорғау органдары тәртіпті қамтамасыз етеді, құтқарушылар мен медицина қызметкерлері адам өмірін қорғауға көмектеседі. Бірақ сол қауіпсіздікті сақтап қалу – әр азаматтың жауапкершілігі.
Жарқын болашақ үлкен ұрандардан емес, күнделікті дұрыс әрекеттерден басталады. Жолдан дұрыс өту, заңды сақтау, интернетте сақ болу, әлсізге көмектесу, табиғатты қорғау, өзгенің құқығын құрметтеу – қарапайым көрінгенімен, қоғамның қауіпсіздігіне қосылған үлкен үлес.
Егер әр азамат «Қауіпсіз қоғамды өзгелер емес, мен де қалыптастырамын» деген ұстаныммен өмір сүрсе, еліміздің болашағы да тұрақты әрі жарқын болады.
Қауіпсіз қоғам – жай ғана тәртіп орнаған орта емес. Ол – адам өмірі бағаланатын, құқық құрметтелетін, жауапкершілік жоғары, бейбітшілік пен өзара сыйластық үстемдік ететін қоғам. Ал осындай қоғам ғана ұрпаққа сенімді болашақ сыйлай алады.
БАҚЫТЖАН Ерсайын,
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы,
Қожабақы ауылы, «№25 орта мектептің»
11- сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Пайдаланылған дереккөздер:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы7
- Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты – Аkorda.kz7
- Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметтері.
- Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының ресми деректері.
- Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі деректері.
- Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы леректері.
- KZ-CERT – Қазақстанның компьютерлік инциденттерге әрекет ету қызметі.
- Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі.
