Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Қоғамның келешегі қандай болмақ? Бұл сұраққа жауап іздегенде, біз еріксіз түрде бала тәрбиесіне келіп тірелеміз. Себебі бүгінгі бала – ертеңгі ел тізгінін ұстайтын азамат. Сондықтан бала тәрбиесі тек отбасының ғана емес, тұтас қоғамның, тіпті мемлекеттің стратегиялық маңызы бар мәселесі болып табылады. Журналистік көзқараспен қарасақ, қазіргі таңда бұл тақырып бұрынғыдан да өзекті, күрделі әрі жауапты сипатқа ие.
Бүгінгі заманда ата-ананың алдында тұрған міндеттер жеңіл емес. Ғаламтор, әлеуметтік желілер, түрлі мәдени ықпалдар баланың дүниетанымына бұрын-соңды болмаған деңгейде әсер етуде. Осындай ақпарат тасқынында баланың дұрыс бағытта қалыптасуы үшін ата-ана тек бақылаушы емес, бағыттаушы, үлгі көрсетуші тұлға болуы тиіс.
Ең алдымен, бала тәрбиесінің іргетасы – отбасы. Бала алғаш рет жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты дәл осы шаңырақта үйренеді. Егер үй ішінде сыйластық, мейірім, түсіністік үстемдік етсе, бала да сол ортаның жылуын бойына сіңіреді. Ал керісінше, ұрыс-керіс, салғырттық басым болса, бұл баланың психологиясына кері әсерін тигізеді. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, бала мінезінің қалыптасуына ата-ананың қарым-қатынасы тікелей ықпал етеді.
Қазіргі қоғамда жиі кездесетін мәселелердің бірі – уақыт тапшылығы. Ата-аналар күнкөріс қамымен жүріп, баламен сапалы уақыт өткізуге жеткілікті көңіл бөлмей жатады. Бұл – үлкен қателік. Себебі бала үшін ең қымбат дүние – ата-ананың назары мен махаббаты. Қымбат ойыншықтар мен заманауи құрылғылар ешқашан ата-ананың жылы сөзін, қолдауын алмастыра алмайды.
Журналист ретінде түрлі отбасылардың өміріне үңілгенде, бір нәрсе анық байқалады: баламен сөйлесу мәдениеті өте маңызды. Кейбір ата-аналар баланың пікірін елемей, тек бұйрық берумен шектеледі. Ал бұл баланың өзіндік ойлау қабілетін тежейді. Керісінше, баланың ойын тыңдап, оны пікір алмасуға тарту – тұлға ретінде қалыптасуына үлкен ықпал етеді.
Бала тәрбиесінде тәртіп те ерекше орын алады. Бірақ тәртіп дегеніміз – қатаңдық немесе жазалау емес. Бұл – жүйелілік пен жауапкершілікке үйрету. Мысалы, балаға белгілі бір міндеттер жүктеу, уақытты дұрыс пайдалануға баулу оның болашақта табысты болуына негіз қалайды. Алайда бұл процесте ата-ананың әділдігі мен сабырлылығы маңызды рөл атқарады.
Тағы бір маңызды мәселе – білім мен рухани құндылықтардың үйлесімі. Қазіргі ата-аналардың көпшілігі баласының тек жақсы оқығанын қалайды. Әрине, білім – маңызды. Бірақ адамгершілік қасиеттер одан да маңыздырақ. Егер бала білімді, бірақ мейірімсіз болса, қоғамға пайдасынан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Сондықтан тәрбиеде адалдық, жанашырлық, үлкенді құрметтеу сияқты құндылықтарға ерекше көңіл бөлінуі тиіс.
Технология дәуірінде бала тәрбиесі жаңа сипат алды. Смартфондар мен планшеттер балалардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Бұл жағдайдың оң және теріс жақтары бар. Бір жағынан, бала жаңа ақпаратты тез меңгереді, танымы кеңейеді. Екінші жағынан, бақылаусыз қолдану тәуелділікке, уақытты тиімсіз өткізуге әкеледі. Сондықтан ата-аналар цифрлық тәрбиені де назардан тыс қалдырмауы керек.
Кейбір ата-аналар баланы тым еркелетіп, барлық қалауын орындауға тырысады. Бұл да қауіпті. Себебі мұндай бала өмірдің қиындықтарына дайын болмай өседі. Ал шынайы өмірде әрдайым бәрі оңай бола бермейді. Сондықтан балаға жауапкершілікті сезіндіру, қиындықтарды жеңуге үйрету – тәрбиенің маңызды бөлігі.
Қоғамда тағы бір өзекті мәселе – әкенің рөлі. Көп жағдайда тәрбие анаға жүктеледі де, әке тек материалдық қамтамасыз етуші ретінде қарастырылады. Алайда бұл дұрыс емес. Әке – баланың өміріндегі маңызды тұлға, әсіресе ұл бала үшін үлгі. Әкенің қатысуы баланың өзін-өзі бағалауына, мінезінің қалыптасуына тікелей әсер етеді.
Мектеп пен отбасының байланысы да бала тәрбиесінде үлкен рөл атқарады. Егер ата-ана мен мұғалім бір бағытта жұмыс істесе, нәтиже әлдеқайда тиімді болады. Өкінішке қарай, кейбір ата-аналар мектепке барлық жауапкершілікті жүктеп қояды. Бұл – қате түсінік. Тәрбие – ортақ міндет.
Журналистік зерттеулер көрсеткендей, кітап оқитын балалардың ойлау қабілеті жоғары, сөздік қоры бай болады. Сондықтан баланы ерте жастан кітапқа баулу – өте маңызды. Бұл тек білім емес, сонымен қатар қиял мен шығармашылықты дамытады.
Бала тәрбиесінде ең маңызды факторлардың бірі – сүйіспеншілік. Бірақ бұл тек сөзбен емес, іс-әрекетпен дәлелденуі керек. Баланы тыңдау, қолдау, оның жетістіктерін бағалау – бәрі де махаббаттың көрінісі. Мұндай ортада өскен бала өзіне сенімді, ашық әрі мейірімді болып қалыптасады.
Қорытындылай келе, бала тәрбиесі – жеңіл-желпі қарауға болмайтын күрделі әрі жауапты процесс. Ол үздіксіз еңбекті, шыдамдылықты және саналы көзқарасты талап етеді. Бүгінгі ата-ана ертеңгі қоғамды қалыптастырып жатқанын ұмытпауы тиіс. Әрбір дұрыс берілген тәрбие – елдің болашағына салынған инвестиция.
Егер біз саналы, білімді, адамгершілігі жоғары ұрпақ тәрбиелегіміз келсе, онда бұл жұмысты дәл бүгіннен, әр отбасынан бастауымыз керек. Себебі ұлттың болашағы – әрбір баланың тағдырында жатыр.
БЕЙІЛХАН Перизат,
«Ақмола облысы білім басқармасының Шортанды ауданы
бойынша білім бөліміСтепной ауылының жалпы орта
білім беретін мектебі» КММ — нің 11 «А» сынып оқушысы,
Шығармашылық жетекшісі: Серикбай Надя,
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің інің мұғалімі