Ақиқат пен аңыз арасы: Бауыржан Момышұлы Мағжан Жұмабаевты шынымен көрді ме?
Қазақ тарихы мен әдебиетінде әлі күнге дейін нақты жауабы табылмаған, зерттеушілер арасында пікірталас туғызатын құпия оқиғалар аз емес. Солардың бірі – Бауыржан Момышұлы мен Мағжан Жұмабаев арасындағы кездесуге қатысты дерек.
Бұл оқиға шындық па, әлде уақыт өте аңызға айналған естелік пе? Осы сұраққа жауап іздеп көрейік.
Ресми дерек не дейді?
Алдымен тарихи құжаттарға сүйенсек, Мағжан Жұмабаев 1937 жылғы саяси қуғын-сүргін кезінде тұтқындалып, 1938 жылдың 19 наурызында атылған деп көрсетіледі. Бұл кезең Сталиндік қуғын-сүргін деп аталатын ауыр тарихи уақытпен байланысты.
Көптеген архивтік құжаттар, зерттеулер мен ресми деректер осы мәліметті растайды. Сондықтан ғылыми тұрғыдан қарағанда, Мағжан 1938 жылдан кейін тірі болды деген нақты дәлел жоқ.
Бауыржан Момышұлының естелігінен:
Дегенмен, батыр жазушы Бауыржан Момышұлы өз естеліктерінде мүлде басқа жағдайды баяндайды. Оның айтуынша, 1948 жылы Сібірдегі әскери қызмет барысында ол лагерь маңында отырған бір топ тұтқындарды көреді.
Солардың арасында қазаққа ұқсайтын, басында түлкі тымағы бар бір адам назарын аударады. Бауыржан қазақша амандасқанда, әлгі адам алғашында жауап бермей, теріс қарап отырады. Кейін:
«Маған жақындама, бәлем жұғып кетеді», – деп ескертеді.
Бұл сөздер сол кезеңдегі лагерьлердегі ауыр жағдайды аңғартады. Алайда Бауыржан оның кім екенін іштей сезгендей болады да, Мағжанның өлеңдерін жатқа айта бастайды.
Сонда әлгі адам:
«Менің жағдайым қиын. Маған жақындамағаның дұрыс. Шамаң келсе, мені елге жеткіз», – деп жауап береді.
Осы сәтте Бауыржан оның шынымен Мағжан екенін түсінгенін айтады. Ол көмектесуге уәде беріп кетеді, бірақ әскери міндетіне байланысты қайта орала алмай қалады. Кейін бұл оқиғаны өкінішпен еске алып жүрген.
Бұл оқиға қаншалықты шындыққа келеді?
Бұл сұраққа нақты жауап беру қиын. Себебі екі түрлі дерек бір-біріне қарама-қайшы келеді:
- Ресми деректер:
*Мағжан 1938 жылы атылған.
*Архивтік құжаттарда оның кейінгі өмірі туралы мәлімет жоқ
- Бауыржанның естелігі:
*1948 жылы тірі адамды көргенін айтады.
*Сол адам өзін Мағжан ретінде танытқандай әсер қалдырған.
Ғалымдардың пікірі:
Зерттеушілер бұл мәселеге бірнеше түрлі көзқараспен қарайды:
*Қате тану мүмкіндігі – лагерьде қазаққа ұқсас басқа адам болуы ықтимал.
*Құжаттардың құпиялығы – кейбір жағдайларда ресми деректер бұрмаланған болуы мүмкін.
*Аңызға айналу – уақыт өте бұл оқиға халық арасында аңыз сипат алған.
Кейбір тарихшылар Кеңес дәуірінде құжаттардың толық ашық болмағанын алға тартады. Бірақ қазіргі архивтерде Мағжанның 1938 жылдан кейін тірі болғанын дәлелдейтін нақты дерек табылған жоқ.
Аңыз бен ақиқаттың түйісуі
Бұл оқиға – тек тарихи жұмбақ қана емес, сонымен бірге ұлт жадындағы ерекше символдық мәнге ие.
Мағжан – еркіндік пен рухтың ақыны. Ал Бауыржан – ерлік пен намыстың символы. Екеуінің «кездесуі» туралы әңгіме халық санасында үміт пен өкініштің белгісі ретінде сақталған.
Қорытынды: Бауыржан Момышұлы шынымен Мағжан Жұмабаевты көрді ме? Бұл сұраққа нақты «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру мүмкін емес.
Бірақ бір нәрсе анық: бұл оқиға – тарихтың көлеңкесінде қалған, бірақ халық жүрегінде өшпеген сыр.
Мүмкін, бұл – шындықтың бір ұшқыны.
Ал мүмкін – ұлттың ұлы тұлғаларын қайта тірілткісі келген жүректің үміті.
ТАРАС Асемгул,
Атырау облысы, Индер ауданы, Бөдене ауылы,
«Бөдене орта мектебінің» 11-сынып оқушысы.
Автордан: «Бауыржан Момышұлы Мағжан Жұмабаевты шынымен көрді ме?»
деген мақаламды ресми деректерге сүйене отырып, жаздым.
