Сурет: qazaquni.kz сайтынан алынды.
Қазақ тарихында батыр қыздар бейнесі ерекше орын алады. Солардың ішінде Сапура Мәтенқызы тұлғасы – тарих пен аңыздың шекарасында тұрған күрделі әрі қызықты феномен. Оның есімі халық жадында «Көктемір», «Көрінбес» деген атаулармен сақталған. Алайда бұл тұлға жайлы мәліметтер бірізді емес: бір жағынан архивтік деректер бар, екінші жағынан мифологиялық сипаттағы аңыздар басым.
XVIII ғасыр және отаршылдық қысым
Сапура Мәтенқызы өмір сүрген кезең – XVIII ғасырдың екінші жартысы. Бұл уақыт Қазақ даласы үшін аса күрделі болды. Ресей империясы шекаралық бекіністерін күшейтіп, қазақ жеріне біртіндеп тереңдей бастады. Осы кезеңдегі ірі оқиғалардың бірі – Пугачев көтерілісі. Бұл көтеріліске қазақ рулары да белгілі деңгейде қатысқан. Көтеріліс басылғаннан кейін патша үкіметі қазақ даласында жазалау шараларын күшейтті.
Дәл осы тарихи жағдайда Сапура Мәтенқызы сахнаға шықты. Архивтік деректер оның 1775–1776 жылдары Елек–Қобда өңірінде қарулы қарсылық ұйымдастырғанын көрсетеді.
Зерттеушілердің көпшілігі Сапура Мәтенқызы шамамен 1753 жылы қазіргі Ақтөбе облысы, Қобда өңірінде дүниеге келген деп көрсетеді. Оның өмірбаяны туралы нақты деректер аз, бірақ бірнеше маңызды факт бар:
* Табын руынан шыққан.
* Жас кезінде тұрмыс құрған.
* Күйеуі соғыста қаза тапқан.
* Осыдан кейін қоғамдық-саяси күреске араласқан.
Ең маңыздысы — ол 22 жасында көтеріліс ұйымдастырып, қол басқарған.
Сапура Мәтенқызы бастаған қозғалыс тарихта «Көктемір көтерілісі» деген атпен белгілі. Кей деректерде оның жасағы орыс әскерлерінің алға жылжуына бірнеше жыл кедергі келтіргені айтылады. Сондай-ақ Орынбор әкімшілігі оның қозғалысын қауіпті деп бағалап, арнайы тыңшылар жіберген. Бұл — Сапураның жай ғана аңыз кейіпкері емес, нақты тарихи тұлға екенін дәлелдейтін маңызды факт.
«Көктемір» феномені: аңыздың пайда болуы. Сапура Мәтенқызының ерекше қыры – оның «Көктемір» немесе «Көрінбес» деген атпен белгілі болуы.
Халық аузындағы аңыздарда:
* Ол көзге көрінбейді.
* Тылсым күшке ие.
* Қасқырмен тілдеседі.
* Әулие ретінде сипатталады.
Ғылыми тұрғыдан бұл құбылысты былай түсіндіруге болады:
- Психологиялық фактор: Халық отарлық қысым кезінде рухани тірек іздеді. «Көрінбес батыр» образы – халықтың үміт символы.
- Әскери тактика. Партизандық соғыс әдістері (түнгі шабуыл, күтпеген соққы) қарсыластарға «көрінбейтін күш» әсерін қалдырды.
- Ақпараттық соғыс. Сапура қозғалысы әдейі мифологиялық сипатқа ие болуы мүмкін – бұл қарсыласты қорқыту әдісі.
Яғни «Көктемір» нақты адам (Сапура) мен халық қиялының қосындысы.
Архивтік деректер мен ғылыми зерттеулер. Сапура Мәтенқызы туралы ең маңызды ғылыми деректердің бірі – Нәйла Бекмаханова еңбектері.
Ол Пугачев көтерілісін зерттей отырып, «Көрінбес туралы аңыз» еңбегінде Көктемірдің артында нақты Сапура тұрғанын дәлелдейді.
Сондай-ақ:
* Орынбор архивтерінде оның әрекеттері тіркелген.
* Ресей билігі оны нақты қауіп ретінде қарастырған.
* Қазақ рулары оны қолдаған.
Бұл деректер Сапураның тарихи тұлға екенін толық дәлелдейді.
Сапура Мәтенқызы және қазақ әйелдерінің рөлі. Сапура Мәтенқызы – қазақ тарихындағы сирек кездесетін әйел қолбасшылардың бірі.
Оны көбіне Томирис немесе Жанна д’Арк тұлғаларымен салыстырады.
Бұл салыстырулар кездейсоқ емес:
* Жас кезінде қол басқарға.
* Ұлт-азаттық күресте маңызды рөл атқарған.
* Халықтың рухани символына айналған.
Алайда айырмашылық бар: Сапура туралы деректер әлдеқайда аз, сондықтан оның бейнесі аңызбен араласып кеткен.
Әдебиет пен мәдениеттегі бейнесі. Сапура Мәтенқызы бейнесі қазақ әдебиетінде де көрініс тапқан:
* «Көктемір» дастаны.
* Жақау Дәуренбековтің шығармалары.
* түрлі зерттеу мақалалар.
Бұл шығармаларда ол көбіне: Яғни әдебиет оның тарихи бейнесін емес, халықтық мифологиялық образын күшейтеді.
Қорытынды.
Сапура Мәтенқызы – қазақ тарихындағы ерекше тұлға. Ол:
* нақты тарихи көтерілісті басқарған.
* Ресей отаршылдығына қарсы күрескен.
* халық жадында аңыз кейіпкеріне айналған.
Оның тұлғасы – тарих пен мифтің түйіскен нүктесі. Бүгінгі таңда Сапура Мәтенқызы туралы зерттеулер әлі де жалғасуда. Архивтік деректер көбейген сайын, оның шынайы бейнесі айқынырақ ашыла түседі.
Сапура Мәтенқызы – тек батыр қыз ғана емес, қазақ халқының азаттыққа деген рухының символы. Оның бейнесін дұрыс түсіну үшін аңыз бен ақиқатты ажырата білу қажет.
БЕЙІЛХАН Перизат,
«Ақмола облысы білім басқармасының
Шортанды ауданы бойынша білім бөлімі
Степной ауылының жалпы орта білім беретін мектебі»
КММ — нің 11 «А» сынып оқушысы,
Шығармашылық жетекшісі: Серикбай Надя,
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі
Қорлданылған әдебиеттер:
- e-history.kz. Сапура Мәтенқызы туралы материалдар [Электронды ресурс]. – Қолжетімді: https://e-history.kz
- Ана тілі газеті. Көрінбес туралы аңыз [Электронды ресурс]. – Қолжетімді: https://anatili.kazgazeta.kz
- Ақбосага. Көктемір ару [Электронды ресурс]. – Қолжетімді: https://aqbosaga.kz
- Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі. Ақтөбе өңірінің тарихи деректері [Электронды ресурс]. – Қолжетімді: https://www.gov.kz
- Нәйлә Бекмаханова. Қазақстан XVIII ғасыр тарихы бойынша еңбектер. – Алматы: Ғылым, жылдары әртүрлі.
- Әбіш Кекілбаев. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, әр жылдар.
- Пугачев көтерілісі туралы жалпы тарихи әдебиеттер.