📸Суреттерді жолдаған Сейдилда Еркеназ
Ақпарат тасқыны күшейген заманда шындықты табу неге қиындап барады?
Бүгінгі қоғамда ақпарат іздеу үшін кітапханаға барудың немесе кешкі жаңалықтарды күтудің қажеті жоқ. Қолымыздағы смартфон арқылы әлемде болып жатқан оқиғаларды бірнеше секундта біле аламыз. Instagram-ды ашсақ – жаңалық, TikTok-қа кірсек – бейнежазба, Telegram-ды қарасақ – түрлі хабарламалар. Ақпараттың осынша қолжетімді болғаны жақсы болғанымен, оның шынайылығына қатысты сұрақтар да көбейді.Бір жаңалықты бірнеше ақпарат көзінен оқысаң, әрқайсысы әртүрлі түсіндіреді. Бірі оқиғаны әсірелесе, енді бірі маңызды тұстарын назардан тыс қалдырады. Кейде тақырыптың өзі оқырманның назарын аудару үшін әдейі бұрмаланады. Осындай жағдайда ақпарат пен ақиқаттың ара-жігін ажырату оңай емес.
Әсіресе әлеуметтік желілерде таралатын тексерілмеген мәліметтер қоғамға елеулі әсер етуі мүмкін. Адамдар кейде жаңалықтың рас-өтірігін анықтамастан, оның дұрыстығына көз жеткізбей таратып жатады. Нәтижесінде бір адамның қате ақпараты мыңдаған адамның сеніміне айналады. Ал шындықты анықтау кейінге қалып қояды.Бұл жерде мәселе тек ақпарат таратушыларда емес, оны қабылдаушыларда да жатыр. Біз ақпаратты оқып қана қоймай, оған сын көзбен қарауды үйренуіміз керек. «Бұл ақпарат қайдан алынды?», «Оны кім жариялады?», «Басқа дереккөздерде расталған ба?» деген қарапайым сұрақтардың өзі көп қателіктің алдын алады.
Әсіресе жастар үшін ақпараттық сауаттылықтың маңызы зор. Өйткені қазіргі жас буын – цифрлық кеңістіктің белсенді пайдаланушысы. Олар жаңалықты әлеуметтік желіден алады, пікірін сол жерде қалыптастырады, тіпті кейде маңызды шешімдерін де интернеттегі ақпаратқа сүйеніп қабылдайды. Сондықтан жастарға тек ақпаратты табуды емес, оның шынайылығын бағалауды да үйрету қажет
Қазақстандағы жағдайға назар аударсақ, бұл мәселенің өзектілігін нақты деректерден көруге болады. 2026 жылғы 24 ақпан мен 6 наурыз аралығында DEMOSCOPE — қоғамдық пікірді жедел мониторингтеу бюросы «Ақпарат көздеріне сенім» тақырыбында зерттеу жүргізген. Сауалнамаға еліміздің 17 облысы мен республикалық маңызы бар үш қаласынан 1100 адам қатысқан. Зерттеу нәтижесінде қазақстандықтардың 55,9 пайызы жаңалықтарды әлеуметтік желілерден алатыны анықталған. Ал интернет-сайттарды пайдаланатындар – 30,6 пайыз, теледидардан ақпарат алатындар – 30,2 пайыз. Әлеуметтік желілер арасында Instagram-ды таңдағандар 58 пайызды, TikTok пайдаланушылары 39,1 пайызды құраған. Бұл көрсеткіштер әлеуметтік желілердің ақпарат таратудағы ықпалы қаншалықты артқанын аңғартады.Бірақ мәселе ақпаратты қайдан алатынымызда ғана емес, оны қаншалықты тексеретінімізде.
Сол зерттеуде респонденттердің 65 пайызы басқа адамдармен бөліспес бұрын ақпаратты тексеретінін айтқан. Оның 46,9 пайызы ақпаратты үнемі дерлік тексерсе, 18,1 пайызы анда-санда тексереді. Дегенмен 10,8 пайызы ақпаратты ешқашан алдын ала тексермейтінін, 7,8 пайызы мұны өте сирек жасайтынын жеткізген. Тағы бір назар аударарлық жайт: сауалнамаға қатысқандардың 33,4 пайызы шынайы ақпаратты жалған мәліметтен ажыратуда қиындық көретінін айтқан.
Бұл сандарды жай ғана статистика деп қабылдауға болмайды. Мәселен, әлеуметтік желіде «ертең қалада маңызды оқиға болады» деген расталмаған хабарлама тарады делік. Бір адам оны тексермей бөліседі, екіншісі таныстарына жібереді, үшіншісі оған сеніп, өз жоспарын өзгертеді. Осылайша, бастапқыда ешқандай дәлелі болмаған ақпарат адамдар арасында шындық ретінде қабылдануы мүмкін. Бұл – жалған ақпараттың қоғамға қалай әсер ететінін түсіндіретін қарапайым мысал.
Мәселенің халықаралық деңгейде де өзекті екенін зерттеулер көрсетеді. Оксфорд университетінің Reuters Institute зерттеу орталығы 2025 жылы Digital News Report есебін жариялады. Зерттеу алты құрлықтағы 48 ақпараттық нарықты қамтып, 97 мыңнан астам интернет қолданушысының жауаптарына негізделген.
Есеп бойынша, сауалнамаға қатысушылардың 58 пайызы интернеттегі жаңалықтардың қайсысы шын, қайсысы жалған екенін ажыратуға алаңдайтынын айтқан. Осы есептегі тағы бір маңызды дерек-әлеуметтік желілерде тарайтын бейнеақпараттың үлесі. 2020 жылы жаңалықтарды әлеуметтік желідегі видеолар арқылы тұтынатындар үлесі 52 пайыз болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 65 пайызға жеткен. Яғни адамдар ақпаратты тек оқып қана қоймай, көбіне бейне арқылы қабылдауға көшіп жатыр. Бұл журналистикаға да жаңа талап қояды: қысқа бейне түсірумен шектелмей, оның мазмұнының шынайылығын дәлелдеу қажет.
Ал UNESCO ұйымының медиа және ақпараттық сауаттылыққа арналған деректерінде цифрлық контент жасаушылардың үштен екісі ақпаратты интернетте бөліспес бұрын оны жүйелі түрде фактчекингтен өткізбейтіні көрсетілген. Бұл – 2024 жылғы UNESCO дерегі. Демек, ақпарат тарату мүмкіндігі бар адамның бәрі бірдей журналистік жауапкершілікті сезіне бермейді. Осы тұста журналистиканың қоғам алдындағы міндеті айқындала түседі.
Журналистің жұмысы – ақпаратты бірінші болып жариялау ғана емес, оның рас-өтірігін анықтау, бірнеше дереккөзбен салыстыру және оқырманға түсінікті түрде жеткізу. Мысалы, қандай да бір оқиға туралы хабар тараса, кәсіби журналист тек әлеуметтік желідегі жазбаға сүйеніп материал дайындамауы керек. Оқиғаға қатысы бар тараптардың пікірін тыңдап, ресми ақпаратты тексеріп, мүмкіндігінше бастапқы дереккөзге жүгінуі қажет.Меніңше, қазіргі жастарға да дәл осындай дағды қажет. Себебі біз ақпаратты күнделікті тұтынып қана қоймай, өзіміз де таратамыз. Біреудің жазбасын бөлісу, бейнежазбаға пікір қалдыру немесе белгілі бір оқиға туралы қорытынды жасау – мұның бәрі ақпараттық кеңістіктің қалыптасуына әсер етеді. Сондықтан әр адам өзіне «Мен бөлісіп отырған ақпараттың рас екеніне сенімдімін бе?» деген сұрақ қоюы керек.Қазақстандағы медиа сауаттылық мәселесіне UNESCO да назар аударып отыр. Ұйымның Алматыдағы өңірлік кеңсесі MediaNet Халықаралық журналистика орталығымен бірлесіп, 2025 жылдың наурыз-мамыр айларында еліміздегі медиа және ақпараттық сауаттылықтың жай-күйін зерттеген. 2025 жылғы 10 қыркүйекте жарияланған зерттеуде осы бағыттағы негізгі мәселелер, мемлекеттік бастамалар және медиа сауаттылықты дамытуға арналған ұсыныстар қарастырылған.Бұл зерттеу медиа сауаттылықтың тек журналистерге ғана емес, бүкіл қоғамға қажетті дағды екенін көрсетеді. Өйткені ақпараттық қауіпсіздік әр адамның саналы таңдауынан басталады.
Қорытындылай келе, ақпараттың көптігі қоғамның автоматты түрде сауатты болғанын білдірмейді. Керісінше, ақпарат көбейген сайын оны саралау, тексеру және дұрыс түсіну қажеттілігі арта түседі. Біз көрген әр жаңалыққа сене бермей, әр бейнежазбаны ақиқат деп қабылдамай, ақпараттың қайдан шыққанына назар аударуымыз керек.Мен үшін журналистиканың басты құндылығы – жылдамдық емес, шынайылық. Себебі оқырманға жүздеген жаңалық ұсыну оңай, ал соның ішінен дәлелденген, сенімді ақпаратты жеткізу – үлкен жауапкершілік.Ақпарат көп заманда ақиқатты табу – әр адамның міндеті. Өйткені шындықты іздемейтін қоғам жалған ақпаратқа оңай сенеді, ал ойланатын қоғам ғана ақпараттың жетегінде кетпей, өз пікірін қалыптастыра алады.
СЕЙДИЛДА Еркеназ Ғалымжанқызы,
«Қайым Мұхамедханов» атындағы
№90 ұлттық-гимназияның 11 «А» сынып оқушысы.
Астана қаласы
Пайдаланылған дереккөздер:
- Қазақстандағы DEMOSCOPE зерттеуі
Казахстанцы выбирают соцсети и казахский язык — опрос DEMOSCOPE
- Reuters Institute – Digital News Report 2025
https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2025/dnr-executive-summary
- UNESCO – Media and Information Literacy
https://www.unesco.org/en/media-information-literacy
- UNESCO және MediaNet – Қазақстандағы медиа сауаттылық зерттеуі
https://www.unesco.org/en/articles/mapping-media-and-information-literacy-conducted-kazakhstan