📸 Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).
Жолдаған: автор Қыдырбай Ақнұр
Қазақ қоғамында ата-анаға құрмет — ұлттық құндылықтың негізі. «Қарты бар үй -қазына», «Қарты бар елдің қазынасы бар» деген мақалдар кездейсоқ айтылмаған. Дәстүр бойынша қарттарды бағу, күтім жасау балалардың, әсіресе кенже ұлдың міндеті саналды. Қара шаңырақ кіші балаға қалдырылып, ол ата-ананы соңына дейін қарауы тиіс еді. Бүгін бұл қағида қаншалықты сақталып жатыр? Заман өзгеріп, қоғам қартайып бара жатқанда отбасы мен мемлекет арасындағы жауапкершілік қалай бөлініп жатыр? Көшпелі дәуірде қарттар үйі деген ұғым болмаған. Әулет, ру бір-біріне қамқорлық жасап, егде жастағыларды қараусыз қалдырмаған. Үйдің кенжесі ата-анамен бірге тұрып, шаңырақ иесі ретінде олардың күнделікті қажеттіліктерін өтеген. Келіндер де күнделікті күтімнің негізгі жүгін көтерген. Бұл тәртіп ұрпақ сабақтастығын, отбасы тұтастығын сақтаудың жолы саналды. Бүгінгі Қазақстан Конституциясында да бұл идея сақталған. Кәмелетке толған, еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті.
Статистикаға көз жүгіртсек, 2025 жылдың басында ел халқы 20,3 — 20,5 миллионға жуықтаған. Оның ішінде 65 жастан асқандар шамамен 1,9 миллион адамды (шамамен 9,2-9,6 пайыз) құрайды. 60 жастан асқандардың саны 2,7-2,9 миллионға жуық, бұл жалпы халықтың 14 пайызына таяу. Өмір сүру ұзақтығы ұзарып, туу деңгейі төмендеген сайын егде жастағылардың үлесі арта береді. Сарапшылар 2050 жылға қарай 60 жастан асқандардың үлесі 19 пайызға дейін өсуі мүмкін деп болжайды.
Қарттар үйлеріндегі жағдай да алаңдатарлық. Соңғы деректер бойынша елде 45-тен астам мемлекеттік стационарлық мекеме жұмыс істейді, онда 3,5 мыңға жуық адам тұрады. Кеңірек есептегенде мемлекеттік және басқа орталықтардағы егде жастағылар мен мүгедектер саны 6,5-7,5 мың аралығында. Олардың басым бөлігі жалғызбасты немесе туыстары жоқ адамдар. Алайда депутаттар мен сарапшылар қарттар үйіндегілердің едәуір бөлігінің балалары бар екенін, ал олардың көбі этникалық қазақтар екенін атап өтеді. Кейбір зерттеулерге сәйкес, үйлердегі қариялардың 90 пайызына жуығы қазақ ұлтынан. Үйде әлеуметтік көмек көрсететін жүйе де бар: шамамен 28 мың жалғызбасты қартқа қызмет көрсетіледі. Белсенді ұзақ өмір орталықтары да ашылған, дегенмен негізгі күтім әлі де отбасында.
Урбанизация, жастардың қалаға және шетелге қоныс аударуы, тұрғын үй тапшылығы, әйелдердің білім мен мансапқа ұмтылуы дәстүрлі көпұрпақты отбасы үлгісін өзгертіп жатыр. Ауылда ата-ана қалдырып, қалада жұмыс істейтін жастар көбейді. Ядролық отбасылар (ата-ана мен балалар ғана) көбейіп, үш ұрпақтың бір үйде тұруы сиреп барады. Күнделікті күтімнің ауыр жүгі көбінесе әйелдерге, әсіресе келіндерге түседі. Жұмыс, бала тәрбиесі және қартқа күтім арасында тепе-теңдік табу қиын. Денсаулық мәселелері — деменция, инсульттен кейінгі жағдайлар — отбасының мүмкіндігін шектейді. Кейде отбасылық келіспеушіліктер, тұрғын үй тарлығы немесе материалдық қиындықтар да қарттарды үйге орналастыруға итермелейді. Қоғамдық пікір әлі де дәстүрді қолдайды. Кейбір зерттеулерде қазақтардың 70 пайыздан астамы кенже ұлдың ата-анамен бірге тұруын дұрыс санайды. Дегенмен жастар арасында «бала ата-ананы асырауға міндетті ме?» деген сұрақ жиі қойылады. Психологтар мұны тек материалдық міндет емес, мейірім мен құндылық мәселесі деп түсіндіреді. Сау отбасында қамқорлық табиғи түрде туындайды, ал ерте жастан «қарызсың» деп жүк арту балаға зиян тигізуі мүмкін.
Сарапшылар алдағы 15-20 жылда отбасылық күтімнің үлесі 85-90 пайыздан 65-70 пайызға дейін төмендеуі мүмкін деп болжайды. Институционалдық және аралас күтім өседі. Бұл дәстүрдің толық жойылуы дегенді білдірмейді. Құрмет пен жауапкершілік сезімі сақталады, бірақ формасы өзгереді: бөлек тұру, қашықтықтан қолдау, мемлекеттік қызметтерді пайдалану көбейеді. Мемлекет үйдегі күтімді қолдауды, белсенді ұзақ өмірді насихаттауды, қарттар үйлерінің сапасын арттыруды жалғастыруы керек. Отбасылар үшін де қолдау механизмдері — уақытша күтім, кеңес беру, қаржылық жеңілдіктер — маңызды. Дәстүр өзгеріп барады, бірақ оның өзегі — үлкенге құрмет, жақынға қамқорлық — жойылмайды. Тек қоғам бұл құндылықты жаңа өмір жағдайына бейімдеп, отбасы мен мемлекеттің бірлескен жауапкершілігін күшейтуі тиіс. Қарттықта жалғыздық емес, құрмет пен қолдау болғаны абзал.
ҚЫДЫРБАЙ Ақнұр Бекболатқызы,
Астана қаласы, «Қайым Мұхамедханов»
атындағы №90 мектеп — гимназияның
11-сынып оқушысы.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы(stat.gov.kz)
- Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі
3.Премьер-министр Олжас Бектеновтің 2025 жылғы қарашадағы парламенттік сауалға берген жауабы
- Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) демографиялық болжамдары
- Мәжіліс депутаты Таңсәуле Серіковтің 2025 жылғы ақпандағы депутаттық сауалы және мәлімдемесі
- Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі тапсырысы бойынша жүргізілген әлеуметтанулық зерттеулер(ҚҚДИ және басқа ұйымдар, 2023–2024 жылдар)