Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Қазіргі таңда қатерлі ісік — рак ауруы әлемдегі ең өзекті денсаулық сақтау мәселелерінің бірі болып отыр. Жыл сайын миллиондаған адам осы дертке шалдығып, оның салдарынан өмірден өтеді. Сондықтан рак туралы ақпараттану және оның алдын алу жолдарын білу өте маңызды.
Рак (қатерлі ісік) – ағзадағы жасушалардың бақылаусыз бөлініп, шектен тыс көбеюінен туындайтын ауру. Жүрек-қан тамырлары ауруларынан кейін қатерлі ісіктер өлім-жітім себептері бойынша екінші орында тұр.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, бұл ауру адам өміріне аса қауіпті дерттердің бірі болып саналады. Әлемдегі барлық өлім-жітімнің шамамен 15 пайызы қатерлі ісікке байланысты.
Қатерлі ісікті медицинада бір ғана ауру емес, дене жасушаларының әдеттен тыс көбейіп, ісік түзетін жағдайларының тұтас тобы ретінде қарастырады. Бұл ісіктер әртүрлі ағзаларда пайда болып, қан айналымы арқылы бүкіл денеге таралуы мүмкін.
2022 жылы әлемде қатерлі ісіктің 20 миллион жаңа жағдайы тіркеліп, осы аурудан 9,7 миллион адам қайтыс болды. Сонымен қатар, шамамен 53,5 миллион адам диагноз қойылғаннан кейін бес жылдан астам өмір сүрген. Статистикаға сүйенсек, әрбір бесінші адам өмір бойы қатерлі ісікке шалдығады, ал әрбір тоғызыншы ер адам мен әрбір он екінші әйел осы аурудан қайтыс болады.
Қазіргі таңда қатерлі ісіктің 100-ден астам түрі белгілі. Ең жиі кездесетін түрлері:
— Сүт безі рагы;
— Өкпе рагы;
— Простата рагы;
— Асқазан және ішек рагы;
— Бас және мойын рагы;
— Жұмыртқа безі, жатыр мойны және жатыр рагы.
Рак ауруының белгілері әртүрлі болады. Олардың қатарына:
— Қалыпты емес қан кету;
— Сүт безінде немесе дененің басқа бөліктерінде ісіктің пайда болуы;
— Жазылмайтын жаралар;
— Ауыз қуысындағы ұзақ уақыт жазылмайтын жаралар;
— Ерін мен ауыз ішіндегі ақ немесе қызыл дақтар;
— Ұзақ уақытқа созылған дауыстың қарлығуы немесе жөтел;
— Қанды немесе жағымсыз иісті қақырық;
— Жұтынудың қиындауы немесе ас қорыту жүйесіндегі мәселелер;
— Терідегі меңдердің немесе сүйелдердің үлкеюі, түсінің өзгеруі және қан кетуі жатады.
Рактың пайда болуына әсер ететін көптеген себептер бар. Отбасылық және генетикалық факторлардан бөлек, адамның өмір салты мен қоршаған орта да үлкен рөл атқарады. Темекі шегу, алкогольді шамадан тыс тұтыну, күн сәулесінің әсеріне ұзақ уақыт ұшырау және дұрыс тамақтанбау қатерлі ісіктің даму қаупін арттырады.
Сонымен қатар, жоғары мөлшердегі рентген сәулесінің әсері, химиялық заттар, вирустар (гепатит B, гепатит C, адам папилломавирусы), ауа ластануы, қозғалыстың аздығы және радиация да рак ауруының пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
Ракты емдеудің бірнеше жолы бар. Олардың қатарына:
— Хирургиялық ем – қатерлі ісік жасушаларын операция арқылы алып тастау;
— Химиотерапия – ісік жасушаларының өсуін тежейтін дәрілік препараттарды қолдану;
— Сәулелік терапия (радиотерапия) – қатерлі ісік жасушаларын жоғары дозалы сәулемен жою;
— Таргетті терапия – ісік жасушаларының дамуына қатысатын нақты гендер мен ақуыздарды нысанаға алатын заманауи емдеу әдісі.
Рактың барлық түрінің алдын алу мүмкін болмаса да, оның даму қаупін азайтуға болады. Ол үшін:
*Темекі шегуден бас тарту;
*Алкогольді шамадан тыс пайдаланбау;
*Дұрыс және теңгерімді тамақтану;
*Тұрақты түрде дене белсенділігімен айналысу;
*Артық салмақтан сақтану;
*Күн сәулесінің зиянды әсерінен қорғану;
*Дәрігерлік тексеруден уақытылы өтіп тұру;
*Вакцинацияның қолжетімді түрлерін пайдалану қажет.
Қорытындылай келе, рак – адам өміріне қауіп төндіретін күрделі дерт. Алайда медицина
ғылымының дамуы бұл ауруды ерте анықтап, тиімді емдеуге мүмкіндік беріп отыр. Сондықтан әр адам өз денсаулығына жауапкершілікпен қарап, профилактикалық тексерулерден уақытылы өтіп тұрғаны жөн.
САҒАТОВА Нұрина,
Абай облысы, Семей қаласы,
«№50 IT-лицей мектебінің»
11 – сынып оқушысы
