«Farabi Shakirti» мектеп мұғалімдері мен орта және жоғары оқу орындары оқытушыларына, сала мамандарына, магистранттар мен жасөспірімдерге арналған Республикалық желілік басылым-сайты
Білім

Бір жүйе – мың тұлға: білім беру даралықты сақтай ала ма?

Бала мектеп табалдырығын аттаған сəттен бастап оның алдында тек білім алу емес,өзін тану, қабілетін анықтау, қоғамдағы орнын табу сияқты үлкен жол басталады. Бір бала есепке қызығады, екіншісі шығарма жазуға əуес, үшіншісі спортты жақсы көреді, ал тағы бірі көпшілік алдында сөйлеуге бейім болуы мүмкін. Олардың барлығы бір сыныпта отырып, бір бағдарламамен білім алады. Бірақ олардың барлығынан бірдей нəтиже күту қаншалықты дұрыс?

Қазіргі білім беру жүйесі осы сұрақтың алдында тұр. Бір жағынан, қоғамға белгілі бір білім стандартына сай, сауатты əрі бəсекеге қабілетті азаматтар қажет. Екінші жағынан,əр баланың қабілеті мен қызығушылығы əртүрлі. Сондықтан заманауи білім берудің алдында тұрған негізгі мəселе – оқушыға дайын қалып ұсыну емес, оның сол қалыптан тыс ойлауына мүмкіндік беру. Бүгінде білім беру бұрынғыдай тек оқулықтағы ақпаратты меңгерумен шектелмейді.

Қазіргі оқушыдан сыни ойлау, ақпаратты талдау, өз пікірін білдіру, технологияныпайдалану, шет тілдерін меңгеру жəне жаңа жағдайларға бейімделу талап етіледі. Бұл – заманның талабы. Себебі бүгінгі қоғам өте жылдам өзгеріп жатыр. Кеше ғана маңызды болған кейбір білім мен дағдылар ертең жеткіліксіз болуы мүмкін. Қазақстанның білім беру жүйесінде де осындай өзгерістер байқалады. Оқу мазмұнын жаңарту, цифрлық технологияларды енгізу, критериалды бағалау, функционалдық сауаттылыққа назар аудару – барлығы оқушыны қазіргі қоғамға бейімдеуге

бағытталған. Мұндай өзгерістердің қажеттілігін жоққа шығару қиын. Алайда кезкелген реформаның нəтижесі оның қағаздағы мақсатына ғана емес, күнделікті өмірде қалай жүзеге асатынына байланысты. Мəселен, оқушының шығармашылық қабілетін дамыту туралы көп айтылады. Бірақ мектептегі оқу процесінде оқушының уақытының басым бөлігі дұрыс жауапты табуға, бақылаудан жоғары балл алуға жəне белгіленген талаптарды орындауға жұмсалса, шығармашылықпен айналысуға уақыт қала ма?

Оқушы белгілі бір сұраққа мұғалім күткен жауапты бергенде ғана жоғары баға алуға үйренсе, оның өз пікірін қалыптастырып, өз бетінше тəуелсіз өмір дағдысына мүмкіндігі азаяды. Жақсы баға алған оқушы міндетті түрде өмірде өз орнын табады деп басып айту қиын. Сол сияқты төмен баға алған баланың қабілеті жоқ деп қорытынды жасау да дұрыс емес. Адамның мүмкіндігі бір ғана көрсеткішпен өлшенбейді. Бір оқушы математикадан өте жақсы нəтиже көрсетуі мүмкін, бірақ өз ойын жеткізуде қиналады.

Екінші оқушы сабақта аса белсенді болмағанымен, шығармашылық тапсырмада ерекше қабілетін көрсете алады. Үшіншісі теорияны баяу меңгергенімен, тəжірибелік жұмыста жақсы нəтиже көрсетуі мүмкін.Демек, білім беру жүйесі баланың нəтижесін ғана емес, оның жеке дара даму жолында ескеруі керек. Бұл мəселенің тағы бір маңызды қыры – оқушыға түсетін қысым. Бүгінде жақсы баға, жоғары нəтиже, емтихан, грант, олимпиада сияқты мақсаттардың барлығы оқушының болашағына тікелей əсер ететіндей қабылданады. Əрине, білім алуға ұмтылу мен жоғары нəтижеге талпыну жақсы нəрсе. Бірақ бала үнемі біреумен салыстырылып, əр нəтижесібағаланып отырса, оқу оған қызығушылықтан гөрі міндетке айналады.

Мектепте «сен қанша балл алдың?» деген сұрақтан бұран «сен бүгін не үйрендің?», «саған не қызық болды?», «қандай мəселелер туралы ойландың?» деген сұрақтар да қойылуы міндетті.Өйткені білімнің мақсаты тек есте сақтау емес, адамның ойлау тəсілін өзгертуі керек.

Оқушы қателесуге де құқылы. Қателік арқылы адам тəжірибе жинайды, өз əлсіз тұсын түсінеді жəне келесі жолы оны түзетуге тырысады. Егер мектепте қате жауап үнемі сəтсіздік ретінде қабылданса, бала бірте-бірте сұрақ қоюдан, пікір айтудан, жаңа нəрсені байқап көруден қорқып іштей өзін шектеп қалады. Ал еркін ойлау дəл осындай тəжірибеден басталады.Сондықтан білім беру жүйесінде оқушының психологиялық жай-күйі мен жеке ерекшелігі де назардан тыс қалмауы керек. Баланы тек «оқушы» ретінде қабылдау жеткіліксіз. Оның мектептен тыс өмірі, қызығушылығы, отбасы, достары, арманы бар. Оның бойында əлі толық ашылмаған мүмкіндіктер бар.

Мұғалімнің міндеті – сол мүмкіндікті байқап, оған жол көрсету. Мұғалім барлық баладан бірдей нəтиже талап етудің орнына, əр оқушының қолынан келетін нəрсені дамытуға тырысқанда ғана білім беру шын мəнінде тұлғаға бағытталады. Алайда бұл жерде стандарттың қажеттілігін де ұмытпауымыз керек. Егер əр мектеп пен əр мұғалім білім мазмұнын өз қалауынша анықтаса, оқушылар арасында білім деңгейіндегі айырмашылық одан əрі ұлғая түседі. Ортақ стандарт барлық балаға белгілі бір базалық білім алуға мүмкіндік береді. Сондықтан мəселе стандарттан толық бас тартуда емес. Мəселе – стандарт пен жеке тұлғаның арасындағы шекараны дұрыс белгілеуде. Барлық бала бірдей білім негізін меңгеруі мүмкін. Бірақ сол білімді қалай қолданатыны əртүрлі болуы керек. Мысалы, белгілі бір тақырыпты бір оқушы ғылыми жоба арқылы, екіншісі презентация арқылы, үшіншісі шығармашылық жұмыс арқылы көрсетуі мүмкін. Осындай таңдау баланың жауапкершілігін де, қызығушылығын да арттырады.Заманауи білім берудің ерекшелігі де осында болуы тиіс.

Қазіргі оқушыға дайын жауапты беруден гөрі, дұрыс сұрақ қоя білуге үйрету маңыздырақ. Өйткені бүгінгі бала ертең дайын жауаптары жоқ мəселелермен кездеседі. Ол жаңа мамандықтарға, жаңа технологияларға, жаңа əлеуметтік жағдайларға бейімделуі керек.

Мұндай жағдайда мектепте тек жатталған ақпаратпен қарулану жеткіліксіз. Адам өздігінен ізденіп, салыстырып, шешім қабылдай алуы қажет.

Бұл тек жеке адамның мəселесі емес. Бұл – қоғамның болашағына қатысты мəселе. Қандай ұрпақ тəрбиеленсе, қоғам да соған қарай қалыптасады. Егер мектеп оқушыны тек талапты орындауға үйретсе, біз ережені жақсы сақтайтын, бірақ жаңа жағдайларда өздігінен шешім қабылдауға қиналатын адамдарды көбейтуіміз мүмкін.

Ал егер балаға ойлануға, пікір айтуға, жауапкершілік алуға мүмкіндік берсек, қоғамда өз көзқарасы бар азаматтардың саны артады.Қоғамға тек жақсы оқитын адамдар емес, өз білімін өмірде пайдалана алатын адамдар қажет.Мысалы, ақпаратты көп білу – бір бөлек, сол ақпараттың қаншалықты шынайы екенін анықтау –  бір бөлек.

Интернеттен кез келген мəліметті бірнеше секундта табуға болады. Бірақ оның дұрыснемесе бұрыс екенін ажырату үшін сыни ойлау қажет. Сондықтан қазіргі мектептің міндеті баланың ақпаратты есте сақтау қабілетін ғана емес, оны талдау қабілетін де дамыту болуы тиіс.

Оқушы қоғамдағы мəселелерге бейжай қарамауы керек. Қоршаған орта, əлеуметтік жауапкершілік, мəдениет, тіл, технология, адам құқықтары сияқты тақырыптар туралы ойлануы маңызды. Өйткені мектептен шыққан жас тек маман емес, қоғамның мүшесі болады. Осы жерде білімнің адамға деген көзқарасы да маңызды. Баланы қоғамға «ыңғайлы» ету үшін емес, оның қоғамда өз орнын табуына жағдай жасау қажет. Бір баланың болашағы дəрігер болумен байланысты болса, екіншісі журналист, мұғалім, инженер немесе кəсіпкер болуы мүмкін. Ал кейбір оқушы өзінің нақты мамандығын мектеп бітіргеннен кейін ғана анықтауы ықтимал. Сондықтан мектеп баладан ерте жастан бастап нақты бір қалыпқа сəйкес болуды талап етпей, оның таңдау жасауына мүмкіндік беруі керек.

Нағыз заманауи білім беру жүйесі баланың орнына шешім қабылдамайды. Ол балаға шешім қабылдауды үйретеді.Сонымен қатар білім беру қоғамдағы теңсіздіктерді де ескеруі қажет. Барлық оқушының бастапқы мүмкіндігі бірдей емес. Бір баланың үйінде жеке компьютері, қосымша сабағы, кітапханасы болуы мүмкін. Екінші баланың мұндай мүмкіндігі шектеулі болуы ықтимал. Бірақ екеуінен бірдей нəтиже талап етіледі. Сондықтан «барлығына бірдей талап» əрқашан «барлығында бірдей мүмкіндік» егенді білдірмейді. Білімнің шынайы əділеттілігі – əр баланың өз қабілетін көрсетуіне мүмкіндік жасау. Біреуіне қосымша уақыт қажет болуы мүмкін, екіншісіне басқа оқу тəсілі тиімді болуы мүмкін. Мұндай айырмашылықтарды ескеру білім сапасын төмендетпейді. Керісінше, оқушының нақты мүмкіндігін ашуға жағдай жасайды.

Білім беру жүйесі қоғамның айнасы десек, онда бүгінгі мектептен ертеңгі қоғамның бейнесін көруге болады. Қазір біз балаларды қалай оқытсақ, ертең олар қоғамды сондай қалыпта жалғастырады.Сондықтан қазіргі білім беру туралы пікірталас «стандарт керек пе, керек емес пе?» деген қарапайым сұрақпен шектелмеуі тиіс. Негізгі мəселе – стандарт адамның дамуына қызмет ете ме, əлде адам стандартқа қызмет ете ме? Егер стандарт баланың негізгі білім алуына жағдай жасап, ал мектеп оның қызығушылығы мен қабілетін дамытуға мүмкіндік берсе, бұл екі бағыт бір-біріне қайшы келмейді.

Керісінше, олар бірін-бірі толықтыра алады.Ал егер оқушының бүкіл жетістігі бағаға, тестке жəне дайын талаптарға тəуелді болса, онда білім өзінің басты мəнінен алыстай бастайды.Білім адамның бойына тек ақпарат жинауы үшін берілмейді.

Ол адамға өз өмірін түсінуге, қоршаған ортаны тануға, дұрыс шешім қабылдауға жəне қоғамға пайдасын тигізуге көмектесуі керек.Сондықтан заманауи мектептің ең үлкен жетістігі – барлық оқушының бірдей жауап беруі емес. Оның жетістігі – əр оқушының өз ойын еркін жеткізе алуы, өз қабілетін түсінуі жəне сол қабілетін дамытуға мүмкіндік алуы.

Стандарт білімге бағыт бере алады. Бірақ адамның болашағын стандарттың өзі анықтамауы керек.Өйткені əр бала – қайталанбайтын тұлға. Ал білімнің міндеті сол ерекшелікті жою емес,оны дамыту.

ШАЙДАРБЕКОВА  Айғаным,

«Тұран» университетінің І-курс студенті.

Алматы.

*Суреттерді жолдаған автор

 

Сәйкес жаңалықтар

Қазақстандық 4 оқушы халықаралық математикалық олимпиадада ел намысын қорғайды

Шымкентте Д.Қонаев атындағы жаңа мектеп ашылды

Урок: «Объединение множеств с одинаковым количеством элементов. Умножение»