Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Бүгінде ҰБТ – әрбір мектеп бітіруші үшін ең маңызды әрі жауапты кезеңдердің бірі. Бұл емтихан тек білімді тексеретін қарапайым жүйе емес, көп жағдайда оқушының болашағын айқындайтын шешуші қадам ретінде қабылданады. 11 жыл бойы алған білім бірнеше сағаттық тест арқылы бағаланатындықтан, оған деген көзқарас та әртүрлі.
Бір жағынан қарағанда, ҰБТ оқушының еңбегін бағалап, университетке түсуге мүмкіндік беретін әділ жүйе сияқты көрінеді. Жоғары балл – грант, беделді мамандық, тұрақты болашақ деген үмітті оятады. Сол себепті көптеген түлек үшін бұл кезең үлкен мақсат пен армандарға бастайтын жол болып саналады.
Алайда екінші жағынан, ҰБТ көптеген оқушы үшін үлкен психологиялық қысым көзіне айналып отыр. Себебі бұл кезеңде тек өз білімі емес, айналасындағы адамдардың күтуі де әсер етеді. Ата-ананың «жоғары балл жина» деген үміті, қоғамның «беделді мамандық таңда» деген талабы кейде оқушының жеке қалауын екінші орынға ысырады. Осы тұста маңызды сұрақ туындайды: ҰБТ шынымен оқушының арманы ма, әлде қоғамның талабы ма?
ҰБТ-ға дайындық кезеңі көптеген оқушылар үшін тек білім тексеру емес, үлкен психологиялық сынаққа айналып отыр. Себебі бұл уақытта тек өз білімі емес, айналасындағы адамдардың үміті де үлкен рөл атқарады. Ата-аналар көбіне «жоғары балл жина», «грантқа түсуің керек» деген талап қойып, баласының болашағын беделді мамандықпен байланыстырады. Осындай қысым кейде оқушының жеке арманы мен қызығушылығын екінші орынға ысырады.
Ғылыми зерттеулерде оқушылардың емтихан кезеңінде стресс деңгейі жоғары болатынын көрсетеді. Әсіресе ата-ананың жоғары күтуі мен қоғамның талабы жасөспірімдердегі мазасыздық пен күйзелісті күшейтеді. Бұл жағдай оқу процесіне ғана емес, олардың психологиялық денсаулығына да әсер етеді.
Сонымен қатар әр оқушының қабілеті мен қызығушылығы әртүрлі. Бірі IT саласын қаласа, бірі өнерге бейім, енді бірі журналист болуды армандайды. Бірақ ҰБТ жүйесі көбіне барлығын бір өлшеммен бағалайды. Осы себепті кей оқушылар өз таңдауын емес, «беделді мамандық» деген түсінікке сай бағытты таңдауға мәжбүр болады.
Нәтижесінде, ҰБТ көптеген түлек үшін тек білім сынағы емес, стресс пен қысымға толы кезеңге айналады. Ұйқысыздық, уайым, «балл жетпей қалса не болады?» деген қорқыныш олардың психологиялық жағдайына әсер етеді.
Қорытындылай келе, ҰБТ – оқушы өміріндегі маңызды кезең болғанымен, оны тек қоғамның талабы немесе ата-ананың арманы ретінде қарастыру дұрыс емес. Әрбір түлектің өз қызығушылығы, өз таңдауы және өз жолы бар. Білім тек бір емтиханмен өлшенбейді, ал балл адамның болашағын толық анықтай алмайды.
Сондықтан ең бастысы – оқушының өз арманына сенуі және сол бағытта еркін таңдау жасай алуы. Ал ата-ана мен қоғамның міндеті – қысым көрсету емес, қолдау білдіру. Тек сонда ғана ҰБТ
қорқыныш емес, болашаққа бастайтын мүмкіндікке айналады.
ҚАНАТҚЫЗЫ Нұрайым,
«№58 Ы.Алтынсарин атындағы шағын жинақты
жалпы білім беретін мектептің» 11 – сынып оқушысы,
Түркістан облысы, Келес ауданы, Бозай ауылы