Күнделікті өмірде қолданатын көптеген заттар мен технологиялар бізге бейтарап болып көрінеді. Автокөліктер, велосипедтер, жұмыс орындары, смартфондар немесе қоғамдық кеңістіктер – барлығы адамдардың өмірін жеңілдету үшін жасалғандай әсер қалдырады. Алайда тарихқа көз жүгіртсек, көптеген өнімдер мен жүйелер белгілі бір орташа пайдаланушының ерекшеліктеріне сүйене отырып жобаланғанын байқаймыз. Көп жағдайда бұл стандарттар ересек ер адамның дене өлшемдері мен физиологиялық ерекшеліктеріне негізделген.
Бұл жағдай біреуді әдейі шеттету мақсатында жасалған жоқ. Керісінше, ғылым мен инженерияның бастапқы даму кезеңдерінде зерттеулерге қатысушылардың басым бөлігі ер адамдар болғандықтан, қолда бар мәліметтер де соларға негізделді. Дегенмен уақыт өте келе адамдардың қажеттіліктері әртүрлі екені анықталып, жобалау мен қауіпсіздік стандарттарын қайта қарастыру қажеттілігі туындады.
Автокөлік саласындағы краш-тесттер осының айқын мысалы болып табылады. Ұзақ жылдар бойы қауіпсіздік сынақтарында негізінен орташа ер адамның дене бітіміне сәйкес келетін манекендер пайдаланылды. Бұл тәсіл көліктердің қауіпсіздігін арттыруға үлкен үлес қосқанымен, әртүрлі дене құрылымына ие адамдардың ерекшеліктерін толық қамти алмады. Кейінгі зерттеулер әйелдердің, балалардың және қарт адамдардың дене құрылымы мен жарақат алу тәуекелі әртүрлі болуы мүмкін екенін көрсетті. Соған байланысты бүгінгі таңда қауіпсіздік стандарттарын жетілдіру және түрлі пайдаланушылардың қажеттіліктерін ескеру мәселесіне көбірек көңіл бөлінуде.
Қауіпсіздік белдіктері мен қауіпсіздік ижастықшалары да уақыт өте жетілдіріліп келеді. Алғашқы үлгілер негізінен орташа өлшемдерге сүйеніп жасалғандықтан, кейбір пайдаланушылар үшін олардың тиімділігі бірдей болмауы мүмкін еді. Қазіргі инженерлер әртүрлі бой, салмақ және дене пропорцияларын ескеруге тырысады. Мұндай өзгерістердің мақсаты – барлық адамдар үшін қауіпсіздікті арттыру.
Велосипед өндірісінде де ұқсас үрдісті байқауға болады. Көптеген велосипедтер әмбебап өнім ретінде ұсынылғанымен, адамдардың дене құрылысы әртүрлі. Кейбір әйелдер велосипед орындығының ыңғайсыздығына, рөлдің орналасуына немесе раманың өлшемдеріне байланысты қиындықтарға тап болатынын айтады. Бұл мәселе тек әйелдерге ғана емес, бойы аласа немесе ұзын адамдарға, сондай-ақ ерекше физиологиялық ерекшеліктері бар пайдаланушыларға да қатысты болуы мүмкін. Сондықтан қазіргі таңда эргономикаға ерекше назар аударылып, әртүрлі қажеттіліктерге бейімделген модельдер көбейіп келеді.
Мұндай мысалдарды тек көлік саласынан ғана емес, медицинадан, технологиядан және еңбек қауіпсіздігінен де көруге болады. Кейбір медициналық зерттеулер бұрын негізінен ер адамдардың қатысуымен жүргізілгендіктен, ауру белгілерінің әйелдердегі ерекшеліктері кейінірек зерттеле бастады. Бүгінде ғылыми қауымдастық мұндай айырмашылықтарды ескерудің маңызын мойындайды және зерттеулердің жан-жақты болуына көбірек көңіл бөлуде.
Бұл өзгерістердің барлығы қоғамның дамуы мен ғылымның жетілуінің белгісі болып табылады. Себебі заманауи әлемде адамдардың қажеттіліктері мен ерекшеліктерін ескеру сапалы өнім жасаудың маңызды бөлігіне айналды. Егер қандай да бір жүйе немесе технология тек бір топтың ерекшеліктеріне негізделсе, онда ол басқа пайдаланушылар үшін қолайсыз болуы мүмкін. Ал баршаға қолайлы шешімдер қоғамның әр мүшесіне тең мүмкіндік береді.
Әйелдердің қажеттіліктерін ескеру тек жайлылық мәселесі ғана емес. Бұл қауіпсіздік, денсаулық және өмір сапасына тікелей әсер ететін фактор. Әйелдер қоғамның жартысын құрайды және олар білімде, ғылымда, медицинада, бизнесте, мәдениетте және отбасы өмірінде маңызды рөл атқарады. Сондықтан олардың тәжірибесі мен қажеттіліктері кез келген шешім қабылдау процесінде назардан тыс қалмауы тиіс.
Қазіргі таңда көптеген компаниялар мен зерттеу ұйымдары өнімдерді жобалау кезінде әртүрлі жастағы, жыныстағы және дене ерекшеліктері бар адамдардың пікірін ескеруге тырысады. Бұл тек әйелдер үшін ғана емес, барлық пайдаланушылар үшін пайдалы. Өйткені неғұрлым көп адамның қажеттілігі ескерілсе, соғұрлым өнім сапалы әрі қауіпсіз болады.
Қорытындылай келе, технологиялар мен инфрақұрылымның дамуы әртүрлі адамдардың қажеттіліктерін түсінумен тығыз байланысты. Әйелдердің тәжірибесі мен ерекшеліктерін ескеру – бір топқа артықшылық беру емес, әділ әрі тиімді шешімдер қабылдаудың көрінісі. Әйелдер қоғамның дамуына зор үлес қосып келеді және олардың қауіпсіздігі, денсаулығы мен жайлылығы кез келген заманауи қоғам үшін маңызды құндылық болып табылады. Әйелдердің пікірін тыңдау, қажеттіліктерін ескеру және олардың мүмкіндіктерін толық ашуға жағдай жасау – баршаға қолайлы әрі дамыған қоғам құрудың маңызды қадамы. Өйткені әйелдердің құндылығы тек олардың қоғамдағы рөлімен ғана емес, әр адамның қадір-қасиеті мен тең мүмкіндіктерге лайық екендігімен өлшенеді.
БЕЙІЛХАН Перизат,
«Ақмола облысы білім басқармасының Шортанды ауданы
бойынша білім бөліміСтепной ауылының жалпы орта
білім беретін мектебі» КММ — нің 11 «А» сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Шығармашылық жетекшісі: Серикбай Надя,
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі
Эргономика — бұл еңбек процесінде адамның денсаулығы мен қауіпсіздігін сақтау үшін қоршаған ортаны (құрал-жабдықтар, жұмыс орны, жиһаз) оның физиологиялық және психологиялық ерекшеліктеріне бейімдеуді зерттейтін ғылым.
