Еңбек нарығының жаңа дәуірі
XXI ғасыр — технологиялардың шұғыл дамып, адамзат өмірінің барлық саласына терең енген кезеңі. Бұл өзгерістердің көшбасында тұрған, бүгінде ең көп талқыланатын феномен — Жасанды Интеллект (ЖИ). Күні кеше ғана ғылыми-фантастикалық фильмдердің желісі болып көрінген роботтар мен алгоритмдер бүгінде күнделікті тұрмысымыздың ажырамас бөлігіне айналды. ChatGPT, Midjourney, автономды басқарылатын көліктер мен автоматтандырылған зауыттар — бұл тек бастамасы ғана. Технологияның мұндай жоғары жылдамдықпен дамуы қоғамда үлкен сұрақ туғызып отыр: «Жасанды интеллект бізді жұмыссыз қалдыра ма, әлде еңбек нарығына жаңа мүмкіндіктер әкеле ме?»
Көптеген адамдар жасанды интеллектінің келуін үреймен қабылдайды. Оған негіз де жоқ емес. Әлемдік экономикалық форумның болжамдарына сәйкес, алдағы жылдары миллиондаған дәстүрлі жұмыс орындары қысқаруы мүмкін. Әсіресе, қайталанатын, механикалық және рутиндік тапсырмалардан тұратын мамандықтар бірінші кезекте соққыға жығылады. Мысалы, зауыттардағы конвейер жұмысшылары, деректерді қолмен енгізетін операторлар, қарапайым есепшілер, кассирлер, тіпті құжаттарды стандартты үлгімен өңдейтін заңгер көмекшілерінің қызметін ЖИ жүйелері әлдеқайда жылдам әрі қатесіз атқара алады. Роботтар шаршамайды, ауырмайды және тәулік бойы үзіліссіз жұмыс істеуге қабілетті. Бұл — бизнестің тиімділігін арттыру тұрғысынан өте тиімді, бірақ қарапайым жұмысшы күші үшін үлкен қатер.
Алайда, тарихқа көз жүгіртсек, кез келген индустриялық революция ескі мамандықтарды жойғанымен, олардың орнына әлдеқайда көп жаңа жұмыс орындарын әкелгенін көреміз. Бу қозғалтқышы немесе компьютер пайда болғанда да адамзат жаппай жұмыссыздықтан қорыққан болатын, бірақ іс жүзінде жаңа мамандықтардың тұтас бір экожүйесі қалыптасты. Жасанды интеллект дәуірінде де дәл осындай үдеріс жүріп жатыр. Алгоритмдерді жасау, оларды басқару, бағыттау және қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін адамның саналы ақыл-ойы қажет.
Осы орайда, болашақта қандай мамандықтар сұранысқа ие болады деген заңды сұрақ туындайды. Алдағы уақытта ең өтімді кадрлардың қатарына мына бағыттар енеді:
- ЖИ Промпт-инженерлері (Prompt Engineers): Жасанды интеллектіге тапсырманы дұрыс, нақты және тиімді етіп қоя білетін, нейрожелілермен тіл табыса алатын мамандар.
- Үлкен деректер талдаушылары (Big Data Scientists): ЖИ жұмыс істеуі үшін орасан зор ақпарат ағынын сұрыптап, одан бизнеске немесе ғылымға пайдалы стратегиялық шешімдер шығаратын сарапшылар.
- Цифрлық этика мамандары: ЖИ жүйелерінің адам құқықтарын бұзбауын, нәсілдік немесе гендерлік кемсітушілікке жол бермеуін және моральдық құндылықтар шеңберінде жұмыс істеуін қадағалайтын мамандар.
- Биоинженерлер және кибер-медицина мамандары: Технология мен медицинаның тоғысқан жерінде жұмыс істеп, ЖИ көмегімен жаңа дәрі-дәрмектерді синтездейтін және протездерді бағдарламалайтын кәсіби мамандар.
Дегенмен, болашақ нарықта тек техникалық мамандықтар ғана емес, гуманитарлық бағыт та өз құнын жоғалтпайды. Жасанды интеллект кез келген ақпаратты өңдей алғанымен, оның бойында адамға ғана тән қасиеттер жоқ. Олар: эмоционалды интеллект (эмпатия), шынайы креативтілік, сыни ойлау және стратегиялық көшбасшылық. Робот адам сияқты қайғыра алмайды, қарсы алдында тұрған клиенттің көңіл-күйін жүрекпен сезіне алмайды. Сондықтан психологтар, менеджерлер, тәрбиешілер, креативті продюсерлер және адамдар арасындағы тікелей қарым-қатынасқа негізделген мамандықтардың маңызы арта түседі.
Жаңа дәуірдің басты талабы — икемділік. Бұрын ата-бабаларымыз бір алған мамандығымен өмір бойы жұмыс істесе, қазір ол ереже өзгерді. Қазіргі жастар мен кәсіби мамандар «өмір бойы білім алу» (lifelong learning) қағидасын ұстануы тиіс. Сіздің алған дипломыңыз бірнеше жылдан кейін өзектілігін жоғалтуы мүмкін. Сондықтан, жаңа дағдыларды жылдам меңгеру (upskilling) немесе мүлдем жаңа салаға ауысу (reskilling) қабілеті — заманның басты қаруы.
Сонымен қатар, «Hard skills» (техникалық білім) қарағанда «Soft skills» (икемді дағдылар) алдыңғы шепке шығады. Командада жұмыс істей білу, мәселені келіссөздер арқылы шешу, күйзеліске төзімділік және креативті шешімдер ұсына алу — сізді роботтан ерекшелендіретін басты құндылықтарыңыз болмақ.
Қорыта айтқанда, жасанды интеллект — адамзаттың жауы емес, ол біздің мүмкіндіктерімізді кеңейтетін ең қуатты құрал. Одан қорқудың немесе оған қарсы тұрудың мәні жоқ. Ең дұрыс таңдау — ЖИ мүмкіндіктерін өз кәсібіңізде қалай қолдануға болатынын үйрену. Технологияны меңгерген, оны өз жұмысын жеңілдету мен тиімділігін арттыру үшін пайдалана алатын маман ешқашан жұмыссыз қалмайды. Болашақтың кілті — адамның шығармашылық әлеуеті мен жасанды интеллектінің есептеуіш қуатының үйлесімді серіктестігінде.
САҒЫНДЫҚ Зере Азаматқызы,
Қарағанды қаласы, №59 ЖББМ 11-сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы мен www.farabishakirti.kz
желілік басылым сайтының Жас тілшісі
Жетекшісі: Оразбаева Жанар Кенжебаевна,
Қазақ тілі және әдебиет пәндерінің мұғалімі