Сурет: ЖИ, жолдаған автор
XXI ғасыр – ақпараттың шұғыл ескіріп, технологияның күн санап емес, сағат санап өзгеретін дәуірі. Бұл қарқынды даму заманауи қоғамның барлық институттарын, әсіресе дәстүрлі білім беру жүйесін үлкен трансформацияға ұшыратты. Осыдан ширек ғасыр бұрын жоғары оқу орнының дипломы табысты өмірдің, тұрақты жұмыс пен материалдық әл-ауқаттың бірден-бір кепілі болып саналатын. Ал бүгінде жағдай түбегейлі өзгерді. Әлемдік еңбек нарығында, оның ішінде Қазақстанда да: «Заманауи маманға қызыл диплом маңызды ма, әлде нақты дағды ма?» деген заңды сұрақ туындап отыр.
Бұл мәселенің өзектілігі соншалық, қазіргі таңда Google, Apple, IBM секілді әлемдік алпауыт технологиялық компаниялар жұмысқа қабылдау кезінде үміткерлерден жоғары білім туралы дипломды талап етуді тоқтатқан. Олар үшін ең басты критерий – адамның нақты қандай мәселені шеше алатындығы және оның тәжірибелік қабілеті. Дәстүрлі университеттердің 4 жыл бойы оқытатын бағдарламалары бүгінгі нарықтың жылдамдығына ілесе алмай жатыр. Студент 1-курста оқыған технология немесе экономикалық модель ол 4-курсты бітіргенше өзектілігін жоғалтып үлгереді. Нәтижесінде, қолында дипломы бар, бірақ нарыққа керексіз теориялық біліммен қаруланған «дипломды жұмыссыздардың» жаңа буыны қалыптасуда.
Осы орайда білім берудегі екі үлкен ұғымды ажыратып алу керек: Hard skills (кәсіби/техникалық дағдылар) және Soft skills (икемді дағдылар).
- Hard skills – бұл сіздің нақты кәсіби шеберлігіңіз. Мысалы, бағдарламалау тілдерін білу, шетел тілінде еркін сөйлеу, қаржылық есепті аудиттеу немесе күрделі құрылғыларды басқару. Мұндай дағдыларды қазіргі таңда университетте 4 жыл отырмай-ақ, 6 айлық қарқынды курстар, буткемптер (bootcamps) немесе Coursera, Udemy секілді халықаралық платформалар арқылы жедел меңгеріп шығуға толық мүмкіндік бар.
- Soft skills – бұл адамның тұлғалық қасиеттері мен әлеуметтік дағдылары. Оған командада жұмыс істей білу, эмоционалды интеллект (эмпатия), сыни ойлау, келіссөздер жүргізе алу, уақытты басқару (тайм-менеджмент) және күйзеліске төзімділік жатады. Қазіргі жұмыс берушілер техникалық білімі сәл төмен болса да, икемді дағдылары жоғары, адамдармен тез тіл табысатын және жаңа нәрсені жылдам үйренуге бейім мамандарды көбірек таңдайды.
Дегенмен, бұл үрдіс «университеттер мен диплом мүлдем керек емес» деген шетін көзқарасқа әкелмеуі тиіс. Дипломның да, академиялық білімнің де өз функциясы мен маңызы бар. Біріншіден, медицина, сәулет өнері (архитектура), авиация, ядролық физика немесе заңгерлік секілді адам өмірі мен қауіпсіздігіне тікелей жауапты салаларда іргелі ілім мен ресми құжатсыз (дипломсыз) қызмет ету мүмкін емес. Ешкім де ота жасауды 3 айлық онлайн курстан үйренген «хирургке» өз денсаулығын сеніп тапсырмайды.
Екіншіден, жоғары оқу орны тек құрғақ теория беретін орын емес, ол — әлеуметтік орта. Университет адамның жүйелі ойлауын қалыптастырады, үлкен көлемдегі ақпаратпен жұмыс істеуді үйретеді және ең бастысы — заманауи тілмен айтқанда, нетворкинг (networking), яғни болашақ серіктестер, әріптестер мен достар ортасын құруға мүмкіндік береді. Студенттік кезеңде қалыптасқан байланыстар адамның мансаптық өсуіне өмір бойы оң әсерін тигізуі мүмкін.
Заманауи білім беру мен еңбек нарығының басты талабы – «өмір бойы білім алу» (lifelong learning) тұжырымдамасы. Бұрынғыдай «бір рет диплом алдым, енді зейнетке дейін осы мамандықпен жүремін» деген түсінік келмеске кетті. Қазіргі маман иесі үнемі өз білімін жаңартып, ескірген ақпараттан бас тартып (unlearn) және жаңа дағдыларды бойына сіңіріп (relearn) отыруы қажет.
Қорыта айтқанда, диплом – бұл сіздің еңбек нарығының есігін ашуыңызға көмектесетін алғашқы рұқсат қағазы ғана. Ал сол есіктен кіргеннен кейін сіздің қаншалықты биікке көтерілетініңізді тек нақты дағдыларыңыз бен икемділігіңіз анықтайды. Бүгінгі заманда диплом мен дағдыны бір-біріне қарсы қоймай, оларды тең ұстау маңызды. Академиялық базасы бар және оны практикалық, заманауи дағдылармен (Hard & Soft skills) байыта алған маман ғана кез келген дағдарыста сұранысқа ие болып қалмақ. Болашақтың кілті –қағаздағы мөрде емес, сіздің қолдан келетін ісіңіз бен ақыл-ойыңыздың икемділігінде.
САҒЫНДЫҚ Зере,
Қарағанды қаласы, №59 ЖББМ 11-сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы мен www.farabishakirti.kz
желілік басылым сайтының Жас тілшісі
Жетекшісі: Оразбаева Жанар Кенжебаевна,
Қазақ тілі және әдебиет пәнінің мұғалімі