Сурет: ЖИ; жолдаған автор
Жыл сайын 31 мамыр күні Қазақстан халқы Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күнін атап өтеді. Бұл – халқымыздың тарихындағы ең ауыр әрі қасіретті кезеңдерді еске түсіретін ерекше күн. Миллиондаған адамның тағдырына әсер еткен саяси қуғын-сүргін мен ашаршылық қазақ халқының демографиялық, әлеуметтік және рухани дамуына орасан зор зиян келтірді. Сондықтан бұл күн тек өткенді еске алу ғана емес, болашақ ұрпаққа тарихтан сабақ беру күні болып табылады.
XX — ғасырдың алғашқы жартысында Кеңес Одағы құрамындағы халықтар ауыр сынақтарды бастан өткерді. Солардың ішінде қазақ халқы ең көп зардап шеккен ұлттардың бірі болды. 1920–1930 жылдары жүргізілген күштеп ұжымдастыру саясаты қазақ қоғамының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі шаруашылығын күйретті. Мал-мүлкінен айырылған халық аштыққа ұшырап, тіршілік ету мүмкіндігін жоғалтты.
1931–1933 жылдардағы ашаршылық Қазақстан тарихындағы ең қасіретті оқиғалардың бірі болып саналады. Аштықтың басты себептерінің бірі – кеңестік биліктің ауыл шаруашылығын күштеп қайта құруы және халықтың қолындағы малды тәркілеуі болды. Нәтижесінде миллиондаған адам азық-түлік тапшылығына тап болып, көптеген отбасы қайғы-қасіретке душар болды.
Тарихшылардың мәліметінше, сол жылдары Қазақстанда 1,5–2 миллионнан астам адам аштықтан көз жұмды. Бұл сол кездегі қазақ халқының шамамен 40 пайызына жуық еді. Көптеген адамдар аман қалу үшін Қытайға, Моңғолияға, Ресейге және Орта Азия елдеріне көшуге мәжбүр болды. Ашаршылық қазақ халқының санына ғана емес, оның мәдениеті мен рухани өміріне де ауыр соққы болып тиді.
Ашаршылықпен қатар, Қазақстанда саяси қуғын-сүргін де кең көлемде жүргізілді. Кеңестік билікке қарсы шықты немесе қарсы шығуы мүмкін деп есептелген адамдар «халық жауы» ретінде айыпталды. Мыңдаған адам негізсіз тұтқындалып, түрмелерге қамалды немесе ату жазасына кесілді.
Қуғын-сүргіннің құрбандары қатарында қазақтың көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлері, ғалымдары, жазушылары мен ақындары болды. Олардың ішінде Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин және Ілияс Жансүгіров сияқты ұлт зиялылары бар еді. Бұл тұлғалар қазақ халқының білімін, мәдениетін және тәуелсіздік идеясын дамытуға зор үлес қосқан болатын.
Алаш қозғалысының жетекшілері де қуғын-сүргінге ұшырады. Олар қазақ халқының болашағы үшін күресіп, ұлттық мемлекеттілік идеяларын насихаттады. Алайда кеңестік жүйе олардың қызметін қауіпті деп бағалап, көпшілігін ату жазасына кесті немесе ұзақ мерзімге түрмеге жапты. Соның салдарынан қазақ қоғамы өзінің ең білімді әрі білікті азаматтарынан айырылды.
Қазақстан аумағында көптеген еңбекпен түзеу лагерлері құрылды. Солардың ең белгілілері – ҚарЛаг, СтепЛаг және АЛЖИР лагерьлері болды. Бұл лагерлерде мыңдаған адам ауыр еңбекке жегіліп, адам төзгісіз жағдайда өмір сүрді. Әсіресе АЛЖИР лагерінің тарихы ерекше қайғылы. Мұнда «халық жауларының әйелдері» деп айыпталған көптеген жазықсыз әйелдер қамауда болды. Олар ешқандай қылмыс жасамаса да, жұбайлары үшін жазаға тартылды.
Қуғын-сүргін жылдары халық арасында қорқыныш пен сенімсіздік кеңінен тарады. Көптеген адамдар жақындарынан айырылып, отбасылар бөлінді. Балалар ата-анасыз қалып, жетімдер саны артты. Қоғамда еркін ойлау мен пікір айту мүмкіндігі шектелді. Бұл жағдай халықтың рухани өміріне ұзақ уақыт әсер етті.
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда тарихи әділеттілікті қалпына келтіру бағытында маңызды жұмыстар жүргізілді. Саяси қуғын-сүргін құрбандары ақталды, олардың есімдері халқына қайтарылды. Мұрағаттар ашылып, зерттеушілер өткен тарихтың ақтаңдақ беттерін зерттеуге мүмкіндік алды. Қазіргі таңда қуғын-сүргін мен ашаршылық тарихын зерттеу мемлекеттік деңгейде жалғасып келеді.
1997 жылы Қазақстан Республикасының Президенті 31 мамырды «Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні» деп жариялады. Содан бері бұл күн жыл сайын еліміздің барлық өңірінде аталып өтеді. Еске алу шаралары ұйымдастырылып, құрбандардың рухына тағзым етіледі. Мектептерде, жоғары оқу орындарында және мәдени мекемелерде арнайы кездесулер мен конференциялар өткізіледі.
Бұл күннің маңызы өте зор. Өйткені тарихын білмеген халық өзінің болашағын дұрыс құра алмайды. Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргіннің себептері мен салдарын зерттеу арқылы біз өткеннің қателіктерін қайталамауға үйренеміз. Сонымен қатар, адам құқықтарын, әділдікті және еркіндікті бағалаудың қаншалықты маңызды екенін түсінеміз.
Бүгінгі бейбіт өмір мен тәуелсіз Қазақстан оңай келген жоқ. Оның артында миллиондаған адамның қайғысы мен құрбандығы жатыр. Сондықтан әрбір қазақстандық осы тарихи оқиғаларды білуге және құрбандардың есімдерін құрметтеуге тиіс. Бұл – өткен алдындағы парызымыз әрі келер ұрпақ алдындағы жауапкершілігіміз.
31 мамыр – тек қаралы күн ғана емес, ол халқымыздың төзімділігі мен рухының мықтылығын көрсететін күн. Қазақ халқы барлық қиындықтарға қарамастан өз болмысын, тілін және мәдениетін сақтап қалды. Бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміз – сол қиын кезеңдерден өткен ұрпақтың ерлігі мен сабырының нәтижесі.
Қорытындылай келе, Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні – тарихымыздың ең ауыр беттерін ұмытпауға шақыратын маңызды күн. Құрбандардың рухына тағзым ету, олардың тағдырын есте сақтау және тарихи шындықты келер ұрпаққа жеткізу – баршамыздың азаматтық борышымыз. Өткенді ұмытпай, одан сабақ алған кезде ғана біз жарқын әрі әділетті болашақ құра аламыз.
БЕЙІЛХАН Перизат,
«Ақмола облысы білім басқармасының Шортанды ауданы
бойынша білім бөліміСтепной ауылының жалпы орта
білім беретін мектебі» КММ — нің 11 «А» сынып оқушысы,
Республикалық «Farabi shakirti» журналы мен www.farabishakirti.kz
желілік басылым сайтының Жас тілшісі
Шығармашылық жетекшісі: Серикбай Надя,
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің інің мұғалімі