фото: AI, жолдаған автор
«Еркіндік шексіз бе, әлде әр әрекетке жауапкершілік керек пе?» деген сауал әр журналисттің өзіне қойылатын басты сұрақ. Қазақ қаламгері Дархан Әбдік: «Сөз – халыққа қызмет ету құралы, алайда ол жауапкершіліктен ажырамайтын қазық» дейді. Сондай-ақ ол «Сөз – аманат» деп атап кеткендей, сөз тек пікір білдіру құралы емес, қоғам санасына ықпал ететін күш. Осы тұрғыдан алғанда журналистикадағы еркіндік әрдайым шекара ұғымымен қатар жүруі тиіс. Меніңше, сөз бостандығының шекарасы — заң, ар-ождан, кәсіби этика және қоғамдық қауіпсіздік талаптарымен айқындалады.
Біріншіден, сөз еркіндігі құқықтық нормалармен реттеледі. Қазақстан Республикасының Конституциясының 20-бабында әркімнің сөз бостандығына құқығы бар екені көрсетілген, бірақ мемлекеттік құпияны жария етуге, ұлтаралық араздық қоздыруға, жала жабуға тыйым салынатыны нақты жазылған. 2023 жылғы «World Press Freedom Index» дерегіне сәйкес, тексерілмеген ақпаратты тарату елдегі қоғамдық сенім деңгейін 25 пайызға төмендетеді. Мысалы, әлеуметтік желілерде тараған фейк жаңалықтар қоғамдық дүрбелең туғызуы мүмкін, бұл — ақпараттық жауапкершіліктің маңызды екенін көрсететін нақты дерек.
Екіншіден, журналистика этикалық қағидаларға сүйенуі тиіс. Дәлелсіз айып тағу, жеке өмірге қол сұғу кәсіби стандарттарға қайшы келеді. Халықаралық тәжірибеде, соның ішінде БҰҰ-ның сөз бостандығы жөніндегі ұстанымдарында журналистің басты міндеті шындықты тексеру екені айтылған. 2022 жылы Қазақстандағы бірнеше БАҚ пен блогерлер жалған ақпарат таратқаны үшін әкімшілік айыппұл төледі, бұл заң мен этиканың журналистік іс-әрекеттегі шекарасының нақты мысалы.
Үшіншіден, сөз қоғамдық тұрақтылыққа әсер етеді. Журналистік зерттеу, сараптама материалдары, сын мақалалар — бәрі де қоғамға пайдалы қызмет көрсетуі тиіс. Әлеуметтік желілер дәуірінде бір жарияланым мыңдаған адамға таралады, сондықтан ақпарат арандатушылық сипат алса, оның салдары ауыр болуы мүмкін. Дархан Әбдік атап өткендей, «Сөзді құрметпен қолдансаң, ол халыққа күш береді, абайламасаң — зақым келтіреді».
Қорытындылай келе, журналистикадағы сөз бостандығы шектеусіз еркіндік емес, заң, кәсіби этика және қоғамдық жауапкершілікпен үйлескен құрал. Еркіндік фактқа негізделіп, қоғамға пайдалы қызметке бағытталғанда ғана шынайы құндылыққа айналады. Сондықтан әр журналист үшін шекара — бұл тыйым емес, тәртіп пен абырой кепілі. Сөз — аманат, сол аманатқа адал болу — журналистің қасиетті парызы.
Кәусар АСАН,
Шымкент қаласы, Тұран ауданы,
«Joo High School мектебінің», 11 «L» — сынып білім алушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Қолданылған әдебиеттер:
Дархан Әбдік. «Журналистика және қоғам». – Алматы, 2021.
Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңы, 1999 (кейінгі өзгерістермен).
World Press Freedom Index, 2023.