Фото:АІ
Қазіргі таңда технология адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Әсіресе жастар арасында әлеуметтік желілердің ықпалы күн санап артып келеді. Соның ішінде жаһандық феноменге айналған TikTok платформасы өзінің қысқа әрі динамикалық бейнероликтерімен миллиардтан астам қолданушыны баурап алды.
Осы орайда, адамзат мәдениетінің іргетасы саналатын кітап оқу үрдісі бұрынғы маңызын сақтап қала алды ма? Бүгінгі таңдауда кім жеңімпаз: секундтық контент пе, әлде парақталған терең білім бе?
«Клиптік ойлау» және секундтар шайқасы. Заманауи зерттеулер көрсеткендей, TikTok форматы адам психологиясына, әсіресе когнитивті (ойлау, қабылдау) қабілеттерге үлкен өзгерістер әкелуде. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен нейробиологтар қазіргі жастар арасында «клиптік ойлау» (clip thinking) жүйесінің белең алғанын айтып дабыл қағуда.
Психологиялық зерттеулерге сүйенсек, TikTok-ты белсенді қолданатын жастардың бір нәрсеге зейін қою уақыты (attention span) орта есеппен 8-15 секундқа дейін төмендеген. Яғни, адам миы қысқа, тез ауысатын және жылдам дофамин (ләззат гормоны) бөлетін ақпаратқа бейімделіп жатыр.
Ал кітап оқу бұған мүлдем кері процесс. Ол адамнан зейінді шоғырландыруды, шыдамдылықты және визуалды бейнелерді мида өздігінен құрастыруды талап етеді. Максим Горькийдің «Кітап – білім бұлағы» деген сөзі заман өзгерсе де, өзінің аналитикалық маңызын жоғалтқан жоқ. Кітап оқыған адам ақпаратты үстірт емес, терең түсініп, саралай білуге машықтанады.
TikTok тек уақыт өлтіруші ме? Алайда, TikTok-ты тек бос уақыт өткізетін, миды шаршататын платформа деп бағалау біржақтылық болар еді. Қазіргі таңда бұл желіде білім беру, ғылымды танымал ету (edutok) бағытында да сапалы контент жасаушылар көбейді.
Тіпті, бұл платформа кітап әлеміне жаңа серпін берді. Желідегі #BookTok хэштегі (кітап сүйер қауымның виртуалды клубы) миллиардтаған қаралым жинап, әлемдік баспа үйлерінің маркетингтік құралына айналды. Жастар оқыған кітаптары туралы қысқа әрі әсерлі пікірлер (рецензиялар) қалдыру арқылы қатарластары арасында кітап оқу сәнін қайта жаңғыртып жатыр. Сондықтан, бұл платформаны дұрыс пайдаланса, ол кітапқа қарсылас емес, оның насихатшысы бола алады.
Статистика не дейді? Халықаралық баспа қауымдастықтары мен әлеуметтік зерттеу орталықтарының деректеріне көз жүгіртсек: Күніне орта есеппен жастар TikTok-та 95 минутқа дейін уақыт жұмсайды. Ал кітап оқуға бөлінетін уақыт (көркем әдебиет) күніне орта есеппен 15-20 минуттан аспайды.
Соған қарамастан, #BookTok хэштегінің арқасында соңғы үш жылда әлемде баспадан шыққан жастар әдебиетінің сатылымы 30 пайызға артқан. Бұл – желінің оқу мәдениетіне тигізген жанама оң әсері.
Екеуін бір-біріне қарсы қою керек пе? Кітап пен TikTok-ты бір-біріне жау ретінде қарсы қоюдың қажеті жоқ. Бүгінгі заман адамына ақпаратты жылдам қабылдау икемділігі де (TikTok беретін жылдамдық), сонымен қатар мәселенің мән-жайын терең үңіліп зерттеу қабілеті де (кітап береді) бірдей қажет.
Алайда, адамның ішкі мәдениеті мен интеллектуалдық капиталының дамуы үшін кітаптың орны қашанда жоғары тұрады. Бірнеше секундтық бейнеролик ғасырлар бойы жиналған ғылыми тәжірибе мен көркем ойдың орнын баса алмайды. Желідегі ақпарат – тез таусылатын өнім, ал кітаптан алған білім – тұрақты іргетас.
Қорыта айтқанда, бүгінгі күні нарық пен танымалдылық тұрғысынан, уақытты жаулап алу көрсеткіші бойынша TikTok жеңіп тұрғандай көрінуі мүмкін. Бірақ білім, тұлғалық даму және рухани кемелдік тұрғысынан алғанда шынайы әрі уақыт сынынан өткен жеңімпаз – кітап. Себебі уақыт пен технология қаншалықты құбылғанымен, терең білімнің құндылығы ешқашан арзандамайды.
Кәусар АСАН,
Шымкент қаласы, Тұран ауданы,
«Joo High School мектебінің», 11 «L» — сынып білім алушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Қолданылған әдебиеттер (Ресми дереккөздер):
*The TikTok Effect on Reading Culture (Publishers Weekly, 2023-2024) – #BookTok хэштегінің әлемдік кітап саудасына және жастардың кітап таңдауына әсері туралы зерттеу.
*«The Battle for Attention»: Когнитивті психология материалдары (Stanford University Research)
*DataReportal: Global Digital Insights (2024-2025)