Жасанды интеллект дәуіріндегі журналистің жауапкершілігі мен қоғамның ақпараттық сауаты
📸 Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).
Жолдаған: Узакбай Арайлым
Бүгінде әлемді аралау үшін билет, жаңалық білу үшін газет, ал ақпарат алу үшін арнайы уақыт қажет емес. Бір ғана смартфон адамның қолына тұтас әлемді сыйдырып қойды. Таңертең көзімізді ашқаннан бастап түнде ұйқыға кеткенге дейін әлеуметтік желідегі ақпараттың арасында жүреміз. Бірі жаңалық ұсынады, бірі пікір білдіреді, енді бірі өзіне тиімді шындықты қалыптастырады. Бірақ осы ақпараттың барлығы бірдей ақиқат па?
Қазіргі қоғамның ең үлкен мәселелерінің бірі – ақпараттың аздығы емес, оның арасынан шындықты ажырата алмау.
Қазақстан жастарының ақпарат тұтыну ерекшеліктеріне қатысты 2026 жылы жарияланған зерттеу нәтижелері бұл мәселенің өзектілігін айқын көрсетеді. Сауалнамаға қатысқан 14–34 жас аралығындағы жастардың 75,3 пайызы әлемдегі жаңалықтарды әлеуметтік желілерден алатынын айтқан. Алайда әлеуметтік желіні ең сенімді ақпарат көзі деп санайтындар небәрі 22,5 пайызды құрайды. Ал күмәнді ақпаратты тексеру қажет болғанда, жастардың 62,5 пайызы ресми жаңалық сайттарына жүгінеді.
Бұл көрсеткіштер бір маңызды қайшылықты аңғартады: біз ақпаратты әлеуметтік желіден жылдам қабылдаймыз, бірақ оның рас-өтірігіне келгенде басқа дереккөзден растауға тырысамыз.
Жалған ақпараттың жаңа келбеті
Бұрын жалған ақпаратты мәтіннен, күмәнді тақырыптан немесе белгісіз дереккөзден аңғаруға болатын. Қазір технологияның дамуы бұл шекараны әлдеқайда көмескі етті. Жасанды интеллект арқылы адамның дауысын өзгертуге, бейнесін басқа адамға ұқсатуға, тіпті болмаған оқиғаны шынайы видео ретінде көрсетуге болады.
Мұндай технологиялық құбылыс «дипфейк» деп аталады.
2026 жылдың тамызында Қазақстанның ақпараттық кеңістігінде танымал шетелдік тұлғалардың бейнесі мен дауысын пайдаланған жалған видеолар тарағаны туралы хабарланды. Онда танымал адамдардың атынан Қазақстанның көші-қон саясатына қатысты жалған мәлімдемелер жасалған. Бұл жағдай жасанды интеллекттің тек шығармашылық құрал емес, қоғамдық пікірге ықпал ететін қауіпті тетікке де айналуы мүмкін екенін көрсетті.
Ең қауіптісі – жалған ақпараттың шынайы ақпараттан жылдам таралуы ғана емес, адамның эмоциясына әсер етуі. Қорқыныш тудыратын, ашу шақыратын немесе таңғалдыратын хабарламалар көп жағдайда тексерілместен бөлісіледі. Бір адам жариялайды, екіншісі таратады, үшіншісі оған сенеді. Осылайша, бір ғана жалған мәлімет мыңдаған адамның санасына жетуі мүмкін.
Жастар ақпаратты тұтынушы ғана болып қалмауы керек
Қазіргі жастар – цифрлық кеңістіктің ең белсенді аудиториясы. Олар жаңалықты оқып қана қоймайды, оны түсіндіреді, талқылайды, пікір білдіреді және өзгелерге таратады. Демек, әрбір қолданушының ақпараттық жауапкершілігі бар.
Мәселенің тағы бір қыры – қысқа видеолар мен тақырыпқа ғана қарап қорытынды жасау әдеті. Кейде бірнеше секундтық ролик тұтас бір оқиғаның мәнін өзгертіп жіберуі мүмкін. Ал тақырыпты оқып, мәтіннің өзін ашпай пікір қалыптастыру – шындыққа асығыс баға беру.
Сондықтан ақпаратты қабылдағанда үш сұраққа жауап іздеу маңызды:
Біріншіден, бұл ақпаратты кім жариялады? Екіншіден, оның нақты дереккөзі бар ма? Үшіншіден, осы мәліметті басқа сенімді ақпарат көздері растай ма?
Бұл қарапайым әрекеттер ақпараттық сауаттылықтың алғашқы баспалдағы бола алады.
Журналистің міндеті – бірінші болу ма, әлде дұрыс айту ма?
Ақпараттық технология дамыған сайын журналист мамандығына қойылатын талап та өзгереді. Бұрын журналист үшін оқиға орнында бірінші болу маңызды саналса, бүгінде сол ақпараттың анықтығын дәлелдеу де үлкен жауапкершілікке айналды.
Әлеуметтік желідегі кез келген қолданушы ақпарат тарата алады. Бірақ ақпарат тарату мен журналистика жасау – екі бөлек ұғым. Журналистің кәсіби құндылығы оның қаншалықты жылдам жазғанымен емес, қаншалықты дәлелді, бейтарап әрі жауапты материал ұсынғанымен өлшенеді.
Журналист күмәнді ақпаратты тексеруге, бірнеше тараптың пікірін тыңдауға, дереккөзді көрсетуге және қоғамды жаңылыстырмауға міндетті. Өйткені бір ғана тексерілмеген сөйлем адамның тағдырына, мекеменің беделіне немесе тұтас қоғамның көзқарасына әсер етуі мүмкін.
Меніңше, бүгінгі журналистиканың басты бәсекесі – ақпаратты бірінші жеткізу емес, шындықты жоғалтпай жеткізу. Жасанды интеллект журналистің жұмысын жеңілдетуі мүмкін, бірақ оның ар-ұяты мен кәсіби жауапкершілігін алмастыра алмайды.
Шындықты іздеу әр адамның жауапкершілігіне айналуы тиіс
ЮНЕСКО-ның 2025 жылы Қазақстандағы медиа және ақпараттық сауаттылық жағдайына арналған зерттеуі де азаматтардың ақпаратты сыни бағалау қабілетін дамыту қажеттігін көтереді.
Бұл тек журналистерге немесе медиасала мамандарына қатысты мәселе емес. Ақпараттық сауаттылық мектеп оқушысына да, студентке де, ата-анаға да, мемлекеттік қызметкерге де қажет.
Біз ақпаратты тек қабылдайтын қоғам емес, оны сараптай алатын қоғам болуымыз керек. Өйткені жалған ақпараттың таралуына оны жасаған адам ғана емес, тексерместен бөліскен әрбір қолданушы да ықпал етеді.
Бір сәт ойланып көрейік: біз бүгін ақпаратты өзіміз таңдаймыз ба, әлде ақпарат біздің ойымызды өзіне ыңғайлап қалыптастырып жатыр ма?
Бұл сұрақтың жауабы әр адамның ақпаратқа деген көзқарасынан басталады.
Қорытындылай келе, технология қанша дамыса да, шындықтың құны төмендемеуі керек. Жасанды интеллект бейне жасай алады, дауыс өзгерте алады, мәтін жаза алады. Бірақ қоғамға ненің ақиқат, ненің жалған екенін ажырататын саналы көзқарас қажет.
Себебі ақпарат көп заманда ең үлкен байлық – бәрін білу емес, ненің шын екенін біле алу. Ал журналистің ең үлкен міндеті – сол шындыққа апарар жолды көрсету.
Шындық кейде жылдам таралмауы мүмкін. Бірақ оның үнін өшірмеу – журналистің де, қоғамның да ортақ жауапкершілігі.
Автор: УЗАКБАЙ Арайлым,
Kazakh American University
«Журналистика» факультетінің 2 – курс студенті
Пайдаланылған дереккөздер
- El.kz. «Social Media as news source: How Kazakhstan’s youth consume information». 10 маусым 2026 жыл.
- Kursiv Media. «Kazakhstan hit by new wave of celebrity deepfakes». 7 тамыз 2026 жыл.
- UNESCO. «Mapping of Media and Information Literacy Conducted in Kazakhstan». 10 қыркүйек 2025 жыл.
- Frontiers in Communication. «Dynamic shifts in media literacy demands and the support of critical thinking in counteracting information manipulation». 2026 жыл.