«Farabi Shakirti» мектеп мұғалімдері мен орта және жоғары оқу орындары оқытушыларына, сала мамандарына, магистранттар мен жасөспірімдерге арналған Республикалық желілік басылым-сайты
Ғибрат

Қазақ тілінде сөйлейтін, бірақ қазақша ойламайтын ұрпақ қалыптасып келе ме?

📸 Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).

Жолдаған: автор @Айкүміс Жамалбек

Біз бүгін қазақ тілінің тағдыры туралы көп айтамыз. Мемлекеттік тілдің мәртебесін талқылаймыз, қазақша сөйлейтіндердің санын есептейміз, ана тілімізді қолдауға шақырамыз. Қазақ тілінде білім алатын мектептер мен жоғары оқу орындарының санына назар аударамыз. Алайда осы әңгімелердің арасында бір маңызды сұрақ назардан тыс қалып жүрген жоқ па? Біз шынымен қазақ тілінде ойлайтын ұрпақ тәрбиелеп жатырмыз ба, әлде қазақ тілінде сөйлегенімен, білімді, ақпаратты, дүниені өзге тіл арқылы қабылдайтын буын қалыптастырып келеміз бе?

Бұл сұрақтың астарында тек тілдік таңдау емес, ұлттық сананың қалыптасуы, білім беру жүйесі, ақпараттық кеңістік және қоғамның болашаққа деген көзқарасы жатыр. Өйткені тіл – адамның ойын жеткізетін қарапайым құрал ғана емес, оның қоршаған ортаны тануына, құбылыстарды түсіндіруіне, сезімін сипаттауына және дүниеге көзқарасын қалыптастыруына қатысатын күрделі жүйе. Адам қай тілде сөйлесе, сол тілде міндетті түрде ойлауы керек деген тұжырым ғылыми тұрғыдан дұрыс емес. Бірнеше тілді меңгерген адам әр тілде еркін ойлап, ойын бір тілден екіншісіне ауыстыра алады. Сондықтан мәселе жастардың орысша немесе ағылшынша сөйлеуінде емес. Мәселе – қазақ тілінің олардың өмірінде қандай қызмет атқаратынында. Ол тек үй ішіндегі әңгімеге, күнделікті амандасуға, тұрмыстық қарым-қатынасқа қажет тіл болып қала ма, әлде күрделі ой талдауға, ғылымды түсінуге, кәсіби пікір айтуға, жаңа идея қалыптастыруға да толық мүмкіндік бере ме?

Қазақстандағы тілдік ахуалға қатысты статистика бұл мәселенің біржақты емес екенін көрсетеді. 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша, бес жастан асқан тұрғындардың 80 пайызы мемлекеттік тілді меңгерген. Алайда сол азаматтардың 49,3 пайызы ғана қазақ тілін күнделікті өмірде пайдаланатыны көрсетілген. Бұл екі көрсеткіштің арасындағы айырмашылыққа назар аудару маңызды: тілді білу мен оны тұрақты қолдану – екі бөлек құбылыс. Адам қазақ тілін түсінуі, оқи алуы мүмкін, бірақ күнделікті ақпаратты басқа тілде қабылдап, оқуын, жұмысын және кәсіби қарым-қатынасын сол тілде жүргізуі ықтимал. Демек, тілдің қоғамдағы нақты орны оның қанша адамның меңгергенімен ғана емес, қандай салаларда қолданылатынымен де өлшенуі керек.

Қазақстандық қоғамдық даму институтының «Қазақстан отбасылары – 2024» зерттеуінде де назар аударарлық өзгеріс байқалады: отбасында негізінен қазақ тілін қолданатынын айтқан респонденттердің үлесі 2020 жылы 50,4 пайыз болса, 2022 жылы 43 пайызға, ал 2024 жылы 40,6 пайызға дейін төмендеген. Ал қазақ және орыс тілдерін тең дәрежеде қолданатын отбасылардың үлесі осы кезеңде 16,2 пайыздан 21,4 пайызға өскен. Зерттеуге 2024 жылы 3000 адам қатысқан. Бұл деректерді бүкіл жастардың тілдік таңдауы деп қабылдауға болмайды, себебі зерттеу отбасылардағы тілдік қолданысты қарастырады. Дегенмен ол қоғамдағы тілдік ортаның өзгеріп жатқанын аңғартады. Отбасы – баланың алғашқы тілдік мектебі екенін ескерсек, үй ішіндегі тілдік тәжірибенің кейінгі ұрпақтың қарым-қатынас дағдысына әсері зор.

Баланың тілі ең алдымен отбасында қалыптасады. Оның алғашқы сұрағы, алғашқы түсінігі, айналасындағы құбылыстарға берген бағасы ата-анасымен және жақын ортасымен қарым-қатынас барысында дамиды. Егер бала үйде қазақша сөйлеп, мектепте қазақ тілінде білім алғанымен, қызықтыратын мультфильмдерін, танымдық видеоларын, ойындарын және интернеттегі негізгі ақпаратын басқа тілде тұтынса, оның тілдік тәжірибесі бірнеше арнаға бөлінеді. Мұның өзі теріс құбылыс емес. Керісінше, бірнеше тіл білу – қазіргі әлемде үлкен мүмкіндік. Бірақ осы тілдердің арасында қазақ тілі тек күнделікті тұрмыстық қарым-қатынастың шеңберінде қалып қойса, бала күрделі тақырыптарды басқа тілде түсіндіруге дағдылануы мүмкін. Мысалы, ол достарымен қазақша сөйлескенімен, ғылымдағы жаңалықты, психологиядағы ұғымды, технологиялық жаңашылдықты немесе қоғамдық мәселелерді талқылағанда өзге тілдегі терминдер мен дайын түсіндірмелерге жүгінуі ықтимал. Мұнда мәселе жеке адамның тілдік қабілетінде емес, қазақ тілінде сапалы ақпарат пен түсіндіру мүмкіндігінің қаншалықты қолжетімді екенінде. Егер жасөспірім өзі қызығатын тақырыптың жауабын қазақ тілінен таба алмаса, ол қажетті ақпаратты басқа тілден іздейді. Уақыт өте келе бұл әдетке айналады. Сондықтан қазақ тілінің болашағын тек балаларға қазақша сөйлеуді үйретумен шектеу жеткіліксіз. Оларға қазақ тілінде қызығатын дүниесін зерттеуге, сұрақтарына жауап табуға, пікірін дәлелдеуге және жаңа білім алуға жағдай жасау қажет.

Бұл мәселенің білім беру саласына тікелей қатысы бар. Мектепте қазақ тілі мен әдебиетін оқыту маңызды болғанымен, қазақ тілінің білім тілі ретіндегі мүмкіндігін кеңейту де соншалықты қажет. Оқушы қазақ әдебиетін оқып қана қоймай, физикадағы заңдылықты, химиядағы үдерісті, биологиядағы құбылысты, тарихтағы себеп-салдар байланысын қазақ тілінде терең түсіндіре алуы керек. Университетте де жағдай осы бағытта дамуы маңызды. Студенттің ғылыми мақала оқуы, зерттеу жүргізуі, академиялық пікірталасқа қатысуы, кәсіби терминдерді қолдануы қазақ тілінде мүмкін болғанда ғана тілдің интеллектуалдық әлеуеті артады. Әйтпесе қазақ тілі күнделікті қарым-қатынасқа жарайтын, бірақ ғылыми және кәсіби ортада жеткіліксіз қолданылатын тіл ретінде қабылдану қаупі бар. Мұндай түсінікті өзгерту үшін сапалы оқулықтар, ғылыми аудармалар, терминологиялық бірізділік, қазақ тіліндегі ашық білім платформалары және заманауи оқу материалдары қажет. Бұл жерде тек аударма жасаумен шектелуге болмайды. Қазақ тілінде түпнұсқа ғылыми еңбектер жазылып, зерттеулер жарияланып, жаңа ұғымдарға түсінікті әрі орнықты балама ұсынылуы керек. Тілдің дамуы оның сөздік қорының молдығымен ғана емес, сол тілде қаншалықты күрделі ой мен жаңа білім өндіруге болатынымен де өлшенеді.

Қазіргі ұрпақтың дүниетанымына әсер ететін тағы бір үлкен кеңістік – әлеуметтік желілер. Бүгінгі жас ақпаратты тек кітаптан немесе теледидардан алмайды. Ол жаңалықты әлеуметтік желіден көреді, пікірді қысқа видеодан тыңдайды, жаңа ұғымды блогерден үйренеді, әлемдегі оқиғаларды интернет арқылы бақылайды. 2026 жылы Frontiers in Communication ғылыми журналында жарияланған «Localization and content strategy for Kazakh-language media: what youth usage patterns reveal» атты зерттеу Қазақстанның 20 әкімшілік өңірінен 14–35 жас аралығындағы 1570 респонденттің жауабын талдаған. Зерттеуге қатысушылардың 91,6 пайызы әлеуметтік желілерді пайдаланатынын айтқан. Ал кітап оқитындардың 45,61 пайызы қазақ тіліндегі, 49,3 пайызы орыс тіліндегі кітаптарды негізгі оқу тілі ретінде көрсеткен. Респонденттердің 63,88 пайызы қазақ тіліндегі контенттің қолжетімділігіне, 65,66 пайызы оның сапасына қанағаттанатынын білдірген. Зерттеу авторлары цифрлық ортада негізінен орыс немесе ағылшын тілін қолданатын жастардың қазақ тіліндегі медианы тұтыну жиілігі төменірек екенін де атап өтеді. Бұл жерде бір маңызды ескерту бар: сауалнамаға қатысушылардың едәуір бөлігі Жетісу өңірінен болғандықтан, нәтижелерді Қазақстан жастарының барлығына бірдей таратуға болмайды. Дегенмен зерттеу цифрлық кеңістіктегі тіл таңдауы мен қазақша контентті тұтыну арасында байланыс бар екенін көрсетеді. Яғни жастардың қазақ тілін қолдануы тек мектептегі сабаққа немесе отбасындағы тәрбиеге ғана тәуелді емес. Олардың күн сайын көретін видеосы, оқитын жазбасы, тыңдайтын подкасты мен қарайтын парақшалары да тілдік ортаның қалыптасуына ықпал етеді.

Осы тұста қазақ тіліндегі контенттің саны мен сапасы туралы мәселе туындайды. Соңғы жылдары қазақша подкасттар, танымдық парақшалар, жаңалық платформалары, деректі жобалар мен білім беру арналары көбейіп келеді. Бұл – қуанышты құбылыс. Алайда контенттің көбеюі оның барлық сұранысты қанағаттандырып отырғанын білдірмейді. Жастарға тек ойын-сауық немесе қысқа мотивациялық видеолар емес, ғылым, экономика, тарих, мәдениет, технология, халықаралық саясат, психология және өнер туралы мазмұнды материалдар да қажет. Мәселен, оқушы ғарыш туралы терең ақпарат іздегенде, студент жасанды интеллект жөніндегі түсінікті дәріс қарағанда немесе жас маман өз саласына қатысты кәсіби материал оқығанда қазақ тіліндегі сапалы дереккөзге оңай қол жеткізуі керек. Егер мұндай материалдар жеткіліксіз болса, ол өзге тілдегі ақпаратты таңдауға мәжбүр болады. Сондықтан қазақша контент жасаушылардың міндеті тек қазақ тілінде сөйлеу емес, сол тілде қызықты әрі пайдалы мазмұн ұсыну. Журналистер де бұл үдерістен тыс қалмауы тиіс. Себебі журналистика – қоғамның ақпаратты қалай қабылдайтынына, қандай мәселені талқылайтынына және қандай сұрақ қоятынына ықпал ететін сала. Қазақ тіліндегі журналистика күрделі тақырыптарды жеңілдетіп жібермей, керісінше, оны көпшілікке түсінікті етіп жеткізуі қажет. Ғылыми жаңалықты қазақша түсіндіретін, қоғамдық мәселені терең талдайтын, дерекке сүйеніп пікір қалыптастыратын журналистік материалдар көбейген сайын қазақ тілінің қоғамдық қызметі де кеңейеді.

Бұл тақырыпты талқылағанда көптілділікті қауіп ретінде көрсетуге болмайды. Қазақ жастарының орыс, ағылшын немесе басқа тілдерді меңгеруі олардың ұлттық болмысынан алыстағанын білдірмейді. Көптілділік білім алуға, халықаралық ақпаратқа қол жеткізуге, түрлі мәдениеттермен байланыс орнатуға мүмкіндік береді. 2025 жылы Languages ғылыми журналында жарияланған «Kazakh–English Bilingualism in Kazakhstan: Public Attitudes and Language Practices» зерттеуі Қазақстандағы қазақ-ағылшын қостілділігін, тілдік тәжірибені және технологияның тілдерді дамытудағы рөлін қарастырған. Зерттеу 1000 респондент қатысқан сауалнамаға негізделген. Оның өзі бірнеше тілді қатар қолдану қазіргі қоғамдағы қалыпты тілдік тәжірибеге айналып келе жатқанын көрсететін ғылыми еңбектердің бірі. Демек, мәселе жастардың қанша тіл білетінінде емес, сол тілдердің арасында қазақ тілінің орны қандай екенінде. Өзге тілді меңгеру қазақ тілінен бас тарту деген сөз емес. Керісінше, өзге тіл арқылы алынған білімді қазақша түсіндіріп, оны ана тілінде талдай білу – тілдік мүмкіндіктің кеңдігін көрсетеді. Нағыз тілдік еркіндік бір тілді екіншісіне қарсы қоюдан емес, әр тілдің мүмкіндігін орнымен пайдалана білуден басталады. Қазақ тілінің дамуы үшін ағылшын немесе орыс тіліндегі ақпаратты шектеудің қажеті жоқ; қазақ тілінде де сондай сапалы ақпараттың болуын қамтамасыз ету маңызды.

Қазақ тілінің болашағы туралы сөз болғанда, жауапкершілікті тек жастарға артып қою да дұрыс емес. «Жастар қазақша сөйлемейді», «қазіргі буын ана тілін ұмытып барады» деген жалпылама пікір мәселенің түпкі себебін ашпайды. Өйткені тілдік орта өздігінен қалыптаспайды. Оған отбасы, мектеп, жоғары оқу орны, мемлекеттік мекемелер, баспасөз, телеарналар, әлеуметтік желілер, баспалар мен мәдени ұйымдар бірдей ықпал етеді. Егер мемлекеттік қызметті қазақ тілінде алу қиын болса, кәсіби ақпаратты қазақша табу мүмкіндігі шектеулі болса, ал сапалы цифрлық өнімдер өзге тілдерде көбірек ұсынылса, жастардан тек жеке таңдау арқылы бүкіл жағдайды өзгертуін күту әділетсіз. Қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту үшін оны күнделікті өмірде ғана емес, ғылымда, технологияда, кәсіпкерлікте, мәдениетте және қоғамдық басқаруда толыққанды қолдануға жағдай жасау керек. Сонымен бірге әр адам өз ортасынан бастай алады: қазақша кітап оқу, сапалы қазақша ақпаратты тарату, өз ойын ана тілінде сауатты жеткізу, баланың сұрағына қазақша жауап беру, кәсіби салада қазақ тіліндегі материалдарды көбейту – осындай қарапайым әрекеттердің өзі тілдік ортаны нығайтады. Әсіресе журналистика саласына қызығатын жас буын үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Себебі журналист тек ақпарат таратушы емес, қоғамның ойлау мәдениетіне әсер ететін тұлға. Ол қазақ тілінде күрделі тақырыпты талдап, дәлел келтіріп, түрлі көзқарасты салыстырып, оқырманды ойланта алса, ана тілінің мүмкіндігін іс жүзінде көрсетеді.

Сондықтан «Қазақ тілінде сөйлейтін, бірақ қазақша ойламайтын ұрпақ қалыптасып келе ме?» деген сұраққа біржақты жауап беру қиын. Өйткені адамның қай тілде ойлайтынын сырттай бағалау мүмкін емес, ал бірнеше тілде ойлау – кемшілік емес. Алайда қазақ тілінің тек тұрмыстық қарым-қатынас құралы болып қалу қаупін елемеуге болмайды. Тілдің шынайы қуаты адамның сол тілде қаншалықты терең ойлай алатынын, білім алып, жаңалық ашып, қоғамдағы мәселелерді талқылап, болашағын елестете алатынынан көрінеді. Бізге тек қазақша сөйлейтін ұрпақ емес, қазақ тілінде білім өндіретін, әлемді танитын, өз ойын еркін жеткізетін, кәсіби ортада пікір айта алатын, жаңа технологияны меңгеретін және болашағын ана тілінде де құра алатын ұрпақ қажет. Себебі тілді сақтау – оны өткеннен аман алып қалу ғана емес, оның көмегімен келешекке жол ашу. Қазақ тілі жас ұрпақ үшін міндеттелген пән немесе ұлттық болмысты еске салатын белгі ғана емес, әлемді танудың, өз орнын табудың және жаңа ой қалыптастырудың толыққанды құралына айналғанда ғана оның болашағы берік болады.

Айкүміс ЖАМАЛБЕК,

«Ы. Алтынсарин» атындағы

№83 мектеп –гимназиясының 11 «А» сынып оқушысы

Астана қаласы, Сарайшық ауданы

  Республикалық  «Farabi  shakirti» журналы

мен  www.farabishakirti.kz  желілік

басылым-сайтының  Жас  тілшісі

1) Қазақстан Республикасы. «Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы». 2021 жылғы ұлттық халық санағының мемлекеттік тілді меңгеру және күнделікті қолдану көрсеткіштері

2)     Қазақстандық қоғамдық даму институты. «Қазақстан отбасылары – 2024» әлеуметтанулық зерттеуінің талдау баяндамасы. Отбасылардағы тілдерді қолдану үлесі, 2020–2024 жылдар.

3)     Frontiers in Communication. “Localization and content strategy for Kazakh-language media: what youth usage patterns reveal”. 2026. 1570 респонденттің цифрлық медиа тұтынуы мен тілдік таңдауы туралы зерттеу.

4)     Есенбекова Ұ., Сыздықова А., Сақ Қ. “Forecasting the prospects for the use of the Kazakh language by young people in the new media environment”. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Журналистика сериясы, №3(152), 2025. 1000 респондентке жүргізілген зерттеу

5)     Tlepbergen D., Akzhigitova A., Zabrodskaja A. “Kazakh–English Bilingualism in Kazakhstan: Public Attitudes and Language Practices”. Languages, 2025, 10(5), 102. Қазақстандағы қазақ-ағылшын қостілділігі туралы зерттеу.

Сәйкес жаңалықтар

Жастар неге кітап оқымайды?

«Теңге – Тәуелсіздік келбеті»

«Менің бауырым»