«Farabi Shakirti» мектеп мұғалімдері мен орта және жоғары оқу орындары оқытушыларына, сала мамандарына, магистранттар мен жасөспірімдерге арналған Республикалық желілік басылым-сайты
Ғибрат

Кітаптың шаңын сүрттік, ал санамызды ше?

📸 Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).

Суреттерді жолдаған Сейдилда Еркеназ

Кітап оқымайтын қоғамның болашағы қандай? Ақпарат тасқыны күшейген заманда кітаптың қадірі төмендеді ме, әлде біз оны бағалауды ұмыттық па?

Бір кездері кітап адамның ең жақын серігі, білімнің басты қайнар көзі болатын. Кітапханаға асыққан оқушы, қолынан газет-журналы түспейтін қария, бос уақытын көркем шығарма оқуға арнаған жас – қоғамның үйреншікті көрінісі еді. Ал бүгін ше? Қазір адамдар кітап сөресінен гөрі смартфон экранына жиі үңіледі. Ақпаратқа қолжетімділік артқанымен, терең оқуға деген қызығушылығымыз сол деңгейде дамып отыр ма?

Бұл сауалға нақты деректер арқылы жауап іздеп көрейік.
Қазақстан Республикасы Ұлттық мемлекеттік кітап палатасының 2025 жылғы сәуірде eGov мобильді қосымшасы арқылы жүргізген сауалнамасына еліміздің барлық өңірінен 46 мыңнан астам азамат қатысқан. Зерттеу нәтижесінде қазақстандықтардың 57,3 пайызы тұрақты түрде кітап оқитыны анықталған. Оның ішінде әйелдердің үлесі – 58,7 пайыз, ерлердікі – 55 пайыз. Бұл көрсеткіш қоғамда кітап оқитын азаматтардың аз емес екенін көрсеткенімен, қалған бөліктің оқу әдетіне де назар аударуымыз керек.

Алайда кітап оқу көрсеткішін тек сауалнамамен өлшеу жеткіліксіз. Өйткені кітапты оқимын деу мен оқыған мәтінді түсіну, талдау, одан қорытынды шығару – екі бөлек дүние.
Мұны халықаралық PISA зерттеуінің нәтижелері де аңғартады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) 2022 жылғы зерттеуінде Қазақстанның 15 жастағы оқушылары оқу сауаттылығы бойынша орта есеппен 386 балл жинаған. Ал ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткіші – 476 балл. Ең назар аударарлығы, қазақстандық оқушылардың тек 36 пайызы оқу сауаттылығының ең төменгі екінші деңгейіне немесе одан жоғары деңгейге жеткен. Ұйым бойынша бұл көрсеткіш 74 пайызды құрайды.

Бұл нені білдіреді? Оқу сауаттылығы дегеніміз – мәтінді жай ғана оқып шығу емес, оның негізгі ойын анықтау, ақпаратты салыстыру, автордың мақсатын түсіну және оқығаныңды өмірлік жағдайда қолдана білу. Демек, мәселе кітаптың санында ғана емес, оны түсініп оқуда да жатыр.

Әрине, бүгінгі заманды кітап оқуға қолайсыз кезең деп кінәлау оңай. Бірақ шын мәнінде, технология кітапқа қарсы емес. Электронды кітаптар, аудиокітаптар мен онлайн кітапханалар оқырманға бұрын болмаған мүмкіндік беріп отыр. Мәселе – мүмкіндіктің көптігінде емес, оны қалай пайдаланып жүргенімізде.

Бүгінде бірнеше секундта жүздеген ақпаратты көруге болады. Бірақ қысқа бейнероликтер мен жылдам жаңалықтар адамды ұзақ мәтінге назар аударуға қаншалықты үйретеді? Бір ақпараттан екіншісіне асығатын қоғамда терең ойлануға уақыт қалдырып жүрміз бе?
Мемлекеттік статистикаға сүйенсек, 2025 жылғы 1 қаңтарда Қазақстанда көпшілікке қолжетімді 3920 кітапхана жұмыс істеген. Ал 2024 жылы кітапханаларға тіркелген келушілер саны 55,4 миллионнан асқан. Бұл – кітапханалардың әлі де қоғам өмірінде маңызды орын алатынын көрсететін дерек. Дегенмен келушілер саны жеке оқырмандардың санына тең емес: бір адам кітапханаға бірнеше рет баруы мүмкін. Сондықтан кітапханаға бару мен кітапты тұрақты оқу мәдениетін де ажырата білген жөн.

Меніңше, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру тек мектептің немесе кітапхананың міндеті болмауы керек. Ол отбасынан басталып, қоғамда жалғасуы тиіс. Балаға кітап оқуды міндеттеу емес, оқудың қызығын сезіндіру маңызды. Мектепте оқылған шығарманы тек мазмұндатып қоймай, кейіпкерлердің шешімін талқылау, автордың ойын саралау, өз көзқарасын дәлелдеуге үйрету қажет.

Өйткені кітап оқитын адам тек сөздік қорын байытпайды. Ол өзгенің тағдырын түсінуге, оқиғаны бірнеше қырынан бағалауға, ақпараттың астарына үңілуге дағдыланады. Ал мұндай қабілеттер жалған ақпарат көбейген заманда ерекше маңызды.

Бәлкім, бүгінгі қоғамға тағы бір кітапхана емес, кітапты шын ықыласпен ашатын мыңдаған оқырман қажет шығар. Себебі кітапхананың байлығы сөрелердегі кітаптың санымен емес, сол кітаптардан нәр алған саналы оқырманмен өлшенеді.
Сөз соңында бір сауал қойғым келеді: біз соңғы рет қашан кітап оқып отырып, өз ойымыздың өзгергенін байқадық? Қашан бір шығармадан өзімізге таныс өмірді көрдік? Қашан оқығанымызды біреумен талқылап, жаңа пікір қалыптастырдық?

Кітаптың шаңын сүрту оңай, ал сананың шаңын арылту үшін оқу керек. Себебі оқылмаған кітап – ашылмаған мүмкіндік, ал ойланбай қабылданған ақпарат – білім емес. Бізге бүгін ақпаратты көп тұтынатын қоғам ғана емес, оны саралай алатын, ой қорыта білетін қоғам болу маңызды.

СЕЙДИЛДА Еркеназ Ғалымжанқызы,

«Қайым Мұхамедханов» атындағы

№90 ұлттық-гимназияның 11 «А» сынып оқушысы.

Астана қаласы

Пайданалынған дереккөздер:

Қазақстан Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы

https://kitap-palatasy.gov.kz/news/653?lang=2&utm_source=chatgpt.com

OECD – PISA 2022

https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/kazakhstan_8c403c04-en.html

Ұлттық статистика бюросы

https://stat.gov.kz/news/aza-stan-respublikasynda-y-m-deniet-mekemelerini-yzmeti-turaly/?utm_source=chatgpt.com

Сәйкес жаңалықтар

Мәңгіге қазақ жері болды тұрақ

farabi shakirti shakirti

«Халқыма қалтқысыз еттім қызмет»

Уақыт – адам өміріндегі ең қымбат құндылық