Білім берудің басты мақсаты – тест нәтижесі емес, ойлай алатын, талдай білетін, өмірге бейім тұлға қалыптастыру.
Сурет: ЖИ, жолдаған автор
2027 жыл Қазақстанның білім беру жүйесі үшін айрықша кезең болғалы отыр. Ғылым және жоғары білім министрлігінің халықаралық ETS (Educational Testing Service) компаниясымен серіктестік орнатуы Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) форматын түбегейлі өзгертуді көздейді. Бұл бастама қоғамда қызу пікірталас туғызды: бірі мұны жаһандық стандарттарға қадам десе, енді бірі ұлттық білім беру ерекшеліктеріне қауіп ретінде бағалайды.
Жаңа форматтың басты ерекшелігі – тест мазмұнының өзгеруі. 2027 жылдан бастап ҰБТ тек пәндік білімді тексерумен шектелмей, талапкерлердің аналитикалық ойлауын, сыни пайымдау қабілетін бағалауға бағытталады. Бұл тұрғыда тест құрылымы халықаралық SAT және GRE деңгейіне жақындайды. Демек, талапкер тек формула жаттап қана қоймай, ақпаратты талдап, логикалық қорытынды жасай алуы тиіс. Ал статистикалық мәліметтерге сүйенсек, алғашқы өтпелі кезеңде оқушылардың орташа көрсеткіші төмендеуі мүмкін.
Мысалы: – 45–55 пайыз талапкер пилоттық зерттеулерге сәйкес аналитикалық сұрақтарда (Critical Reading, Math Reasoning) қиындықтарға тап болады;
– 70 пайыз мектеп тапсырмалары әлі де фактілерді жаттауға негізделген, бұл жаңа форматқа бейімделу үдерісін баяулатуы ықтимал.
Бұл деректер жаңа жүйеге көшу бірден нәтиже бермейтінін, керісінше уақыт пен бейімделуді талап ететінін көрсетеді.
Мұғалімдер мен мектептер бұл серпіліске дайын ба?
Жаңа ҰБТ форматы тек оқушыға емес, ең алдымен мұғалімге үлкен жауапкершілік жүктейді. Осы тұста маңызды сұрақ туындайды: ұстаздар қауымы аналитикалық форматқа қаншалықты дайын?
Бұған қоса, мұғалімдердің біліктілігін арттыру мәселесі өткір күйінде қалып отыр. Көптеген педагогтар дәстүрлі мазмұнға негізделген жүйеде жұмыс істеуге дағдыланған. Одан бөлек, халықаралық деңгейдегі тесттерге ұқсас логикалық тапсырмалар мен мәтіндік талдау әдістері мектеп бағдарламасында әлі де жеткіліксіз қамтылған. Егер мұғалімнің өзі жаңа форматты толық меңгермесе, оқушыдан жоғары нәтиже күту қиын.
Реформаны қолдаушылар бұл өзгерісті уақыт талабы деп санайды. Олардың пікірінше, жаңа формат қазақстандық түлектердің әлемдік білім кеңістігінде бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Егер ҰБТ нәтижелері халықаралық стандарттарға сәйкес келсе, болашақта оны шетелдік жоғары оқу орындары да мойындауы мүмкін. Сонымен қатар, «жаттанды білім» дәуірі аяқталып, оқушылардың шынайы түсінігі мен ойлау деңгейі алдыңғы орынға шығады. Бұл – білім сапасын арттырудың маңызды қадамы.
Алайда реформаның қарсыластары да аз емес. Ең негізгі алаңдаушылық – мектеп бағдарламасы мен жаңа тест форматы арасындағы алшақтық. Қазіргі мектептерде оқыту әлі де пәндік білімге негізделген. Ал жаңа ҰБТ аналитикалық тапсырмаларға сүйенсе, оқушылар үшін бұл үлкен қиындық туғызуы ықтимал. Тағы бір маңызды жайт, арнайы дайындық курстарына сұраныс артып, білімге қолжетімділік теңсіздігі күшеюі мүмкін. Ауыл мен қала мектептері арасындағы айырмашылық одан әрі тереңдейді деген қауіп бар. Бұған қоса, тестілеу санының шектелуі мен күрделенуі түлектерге психологиялық қысым түсіруі мүмкін.
Сарапшылардың пікірінше, мәселенің түйіні – тестте емес, оны қоршаған білім беру жүйесінде. Егер мектеп бағдарламасы өзгермесе, жаңа формат өз мақсатына жете алмайды. Сондықтан 2027 жылға дейін оқу процесіне жобалық жұмыстарды, кейс-тапсырмаларды және сыни ойлауды дамытуға бағытталған пәндерді енгізу қажет. Бұл оқушыны тек тест тапсыруға емес, өмірлік жағдайларды шешуге бейімдейді.
Қорытындылай келе, ҰБТ–2027 реформасы – батыл әрі қажетті қадам. Алайда оның табысты болуы бүкіл білім беру жүйесінің үйлесімді өзгеруіне байланысты. Егер мектептер жаңа талаптарға бейімделсе, бұл бастама ел болашағы үшін тиімді болмақ. Ал керісінше жағдайда, реформа тек қосымша дайындық индустриясының дамуына жол ашып, білімдегі теңсіздікті күшейтуі мүмкін.
Білім берудің басты мақсаты – тест нәтижесі емес, ойлай алатын, талдай білетін, өмірге бейім тұлға қалыптастыру. ҰБТ реформасы осы мақсатқа қызмет ете алса ғана өз нәтижесін береді.
БЕЙШЕНАЛЫ Маргиза Абылайқызы,
Жамбыл облысы, Т.Рысқұлов ауданы,
Шолақ-қайыңды ауылы, «Жамбыл орта мектебінің»
11-сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
