Фото:АІ, жолдаған автор
Бүгінгі таңда Қазақстан қоғамында білім беру жүйесінің сипаты түбегейлі өзгеріске ұшырады. Жаз мезгілі келісімен мыңдаған отбасы үлкен психологиялық пен әлеуметтік қысымның астында қалады. Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ), мемлекеттік гранттар байқауы, мамандық таңдау – мұның бәрі жасөспірімнің болашағын айқындайтын шешуші кезең. Алайда, осы процестің сыртына қарап отырып, мынадай іргелі сұрақ туындайды: біздің мектептер тұлға қалыптастырып жатыр ма, әлде марафонға қатысушы жүйріктерді дайындаумен шектеліп отыр ма? Шын мәнінде, қазіргі білім сапары шынайы ілім жинау жолы емес, тоқтаусыз, қатал жарыс алаңына айналып барады.
Сандардың көлеңкесінде қалған шынайы ілім
Қазіргі білім жүйесінің ең үлкен қателігі – жетістікті тек сандық көрсеткішпен (баллмен, пайызбен) бағалауында. Мектеп табалдырығын аттағаннан бастап балаға «үздік болу», «рейтингтен көріну» деген ұғымдар сіңіріледі. Нәтижесінде, оқушы пәнді сүйіп, оның мазмұнын терең түсінуге емес, сол пәннен келетін тест сұрақтарының кілтін жаттап алуға бейімделеді.
Білімді функционалдық тұрғыдан емес, тек емтихан үшін ғана меңгеру –«жасанды интеллектілі» роботтарды тәрбиелеумен тең. Баланың бойында сыни ойлау (critical thinking), шығармашылық ізденіс пен креативтілік өліп, орныны тек механикалық жаттау дағдысы келеді.
Жыл сайын ҰБТ-дан 130-дан жоғары балл алып, Алтын белгі иегері атанған түлектердің көбі жоғары оқу орнына түскен соң алғашқы семестрде-ақ депрессияға ұшырайды. Себебі, университет қабырғасында дайын жауаптар жоқ. Онда эссе жазу, жоба қорғау, өз бетінше зерттеу жасау талап етіледі. Тест жаттап үйренген «үздік» студент өздігінен шешім қабылдай алмай, тосылып қалады. Бұл – білім жолының жарысқа айналуының алғашқы қасіреті.
Арманды тұншықтырған «Грант» психологиясы
Екінші бір өзекті мәселе – мамандық таңдаудағы тәуелсіздіктің жоқтығы. Бүгінде жастардың басым бөлігі «Мен кім болғым келеді?» деп емес, «Қай мамандыққа грант көп бөлінген?» немесе «Қайда балл жеңіл жетеді?» деген сұрақпен өмір сүреді.
Сұраныс пен Таңдау қайшылығы:
| Студенттің ішкі қалауы | Суретші, жазушы, психолог, тарихшы болу |
| Жүйенің ұсынысы (Грант көп салалар) | IT-маманы, металлург, су шаруашылығы инженері |
| Нәтиже | Сүймейтін кәсіп, сапасыз маман, дипломын сандыққа салған жұмыссыз қоғам |
Ата-аналар да экономикалық жағдайға байланысты баланың арманынан бұрын, ақысыз оқу мүмкіндігін алға қояды. Нәтижесінде, елімізде өзінің таңдаған мамандығын жек көретін, бірақ грантта оқып жүрген мыңдаған «мәжбүрлі» студенттер армиясы қалыптасуда.
Жарыстың психологиялық зардабы: Сынған тағдырлар
Бәсекенің адамды ширататын, еңбекқорлыққа баулитын оң тұстары бар екенін жоққа шығармаймыз. Алайда, қазіргі қысым шектен шығып кетті. Мектеп әкімшілігі рейтинг үшін, ата-ана «елден ұят болады» деген намыс үшін баланы үнемі қыспаққа алады. Түлек өзінің адами құндылығын, өмірдегі орнын тек жинаған балымен өлшей бастайды.
120 балл алса – бақытты, 80 балл алса – өмірдің соңы сияқты көрінеді. Бұл жүйе жасөспірімдер арасындағы күйзелісті (burnout), суицидтік ойларды және өзіне деген сенімсіздікті арттыруда. Біз баланың санасына білімді – өмірді танудың құралы емес, өзгелерден озудың, «тірі қалудың» жалғыз жолы ретінде көрсетіп қойдық.
Емтихан – өмірдің өлшемі емес
Білім жолы мен жарыс жолының арасындағы тепе-теңдікті теңестіретін уақыт жетті. Біз ұрпаққа гранттың мақсат емес, тек қана құрал екенін түсіндіруіміз керек. ҰБТ-дан алынған төмен балл – адамның қабілетсіздігінің белгісі емес, тек сол сәттегі тестілеудің ғана нәтижесі.
Тарихқа көз салсақ, әлемді өзгерткен тұлғалардың ешқайсысы тест парағындағы сұрақтарға дұрыс жауап бергені үшін ұлы болған жоқ. Томас Эдисонды мектепте «ақымақ» деп қуып шыққан, ал Стив Джобс университет дипломынсыз-ақ технологиялық төңкеріс жасады. Олар жарыста озғандар емес, өз жолын тапқандар еді.
Қорыта айтқанда, жоғары балл – уақытша, өткінші көрсеткіш, ал терең, сапалы, жүйелі білім мен адамгершілік – өмірлік капитал. Егер біз болашақта бәсекеге қабілетті ұлт болғымыз келсе, мектеп қабырғасында бала жарысатын «жүйрік атты» емес, ойлана алатын, ізденетін, ең бастысы – өз кәсібін сүйетін ШЫНАЙЫ ТҰЛҒАНЫ тәрбиелеуіміз қажет. Жастардың бағасын парақтағы сандар емес, олардың көкірегіндегі сөнбес арман мен ізгілік оты айқындауы тиіс. Білім – бәйге емес, ол – ұзақ әрі мазмұнды өмір сапары.
Кәусар АСАН,
Шымкент қаласы, Тұран ауданы,
«Joo High School мектебінің», 11 «L» — сынып білім алушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Пайдаланылған әдебиеттер:
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі (MSHE KR)
«Ұлттық тестілеу орталығы» РМҚК (НЦТ)
PISA (Оқушылардың білім жетістіктерін халықаралық бағалау бағдарламасы) есептері