«Farabi Shakirti» мектеп мұғалімдері мен орта және жоғары оқу орындары оқытушыларына, сала мамандарына, магистранттар мен жасөспірімдерге арналған Республикалық желілік басылым-сайты
Спорт

Футболдың жастар тәрбиесіндегі рөлі

Сурет: ЖИ, жолдаған автор

Футбол – бүгінде әлемнің түкпір-түкпіріндегі миллиондаған адамды бір алаңға біріктіретін спорт түрі. Ол тек доп қуып, гол соғудан ғана тұрмайды. Футбол – тәртіпті, төзімділікті, жауапкершілікті, командалық жұмысты және мақсатқа ұмтылуды үйрететін өзіндік тәрбие мектебі. Әсіресе жасөспірімдер үшін футболдың тәрбиелік мәні ерекше.

Футболдың әлемдік ауқымын оның танымалдығынан-ақ көруге болады. FIFA мәліметінше, 2022 жылғы әлем чемпионатының контентіне әлем бойынша шамамен 5 миллиард адам қатысты, ал финалды шамамен 1,5 миллиард көрермен тамашалаған. Бұл футболдың тек спорт емес, түрлі елдер мен мәдениеттерді байланыстыратын үлкен қоғамдық құбылыс екенін көрсетеді.

Қазақстанда да футбол жастар арасында кең таралған спорт түрлерінің бірі. Қазақстанның Туризм және спорт министрлігінің 2024 жылғы дерегіне сәйкес, елде футболмен 1 113 299 адам айналысқан. Оның жартысынан астамы ауылдық жерлерде тұрады. Бұл футболдың қала мен ауыл жастарын біріктіретін қолжетімді спорт түрі екенін көрсетеді.

Футбол – денсаулықтың негізі

Қазіргі заманда жастардың бос уақытының едәуір бөлігі телефон, компьютер және әлеуметтік желілерге байланысты өтіп жатыр. Мұндай жағдайда қозғалыс белсенділігін арттырудың маңызы ерекше. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, әлемдегі 11–17 жастағы жасөспірімдердің шамамен 81%-ы дене белсенділігі бойынша ұсынылған деңгейге жетпейді. ДДСҰ балалар мен жасөспірімдерге аптаның орташа есебімен күніне кемінде 60 минут орташа немесе жоғары қарқынды дене белсенділігін ұсынады.

Футбол осы қажеттілікті қамтамасыз ететін спорттың бір түрі. Ойын барысында бала жүгіреді, жылдамдығын өзгертеді, тепе-теңдігін сақтайды, доппен жұмыс істейді және үнемі шешім қабылдайды. Мұның барлығы дене дайындығымен қатар қимыл үйлесімділігі мен шапшаңдықты дамытуға мүмкіндік береді.

ДДСҰ балалар мен жасөспірімдердегі тұрақты дене белсенділігі сүйек пен бұлшықеттің дамуына, қозғалыс және когнитивтік қабілеттерге, психикалық саулыққа пайдалы екенін атап көрсетеді.

Сондықтан футбол алаңы – тек спортпен айналысатын орын емес, дені сау ұрпақ қалыптасатын орта.

Футбол – тәртіп пен жауапкершілік мектебі

Футболшы үшін таланттың өзі жеткіліксіз. Ойыншы жаттығуға уақытында келуі, жаттықтырушының тапсырмасын орындауы, командаластарын құрметтеуі және белгіленген ережені сақтауы керек. Бір адамның тәртіпсіздігі бүкіл команданың нәтижесіне әсер етуі мүмкін.

Осы арқылы футбол жасөспірімге маңызды өмірлік сабақ береді: жеке әрекет пен ортақ нәтиже бір-бірімен байланысты.

Мысалы, қорғаушы өз міндетін орындамаса, қақпаға қауіп төнеді. Қақпашы қателессе, бүкіл команда зардап шегуі мүмкін. Шабуылшы өз мүмкіндігін командаласына уақытында бермесе, гол соғу мүмкіндігі жоғалады. Демек, футболдағы әрбір позицияның өз жауапкершілігі бар.

Бұл өмірмен де тікелей байланысты. Мектепте, отбасында немесе болашақ жұмыста адам өз міндетін жауапкершілікпен орындағанда ғана ортақ мақсатқа жетуге болады.

Командалық рух және достық

Футболдың басқа спорт түрлерінен ерекшеліктерінің бірі – командалық сипатында. Бір футболшы жалғыз өзі бүкіл ойынды жеңе алмайды. Ол қақпашымен, қорғаушымен, жартылай қорғаушымен және шабуылшымен бірге әрекет етуі керек.

2025 жылы жарияланған жастар спортына арналған жүйелі шолу мен метаталдау спортпен айналысудың әлеуметтік дағдыларға, басқа адамдармен бірге жұмыс істеуге және психологиялық әл-ауқатқа оң байланысы бар екенін көрсетті. Ал 2026 жылғы жүйелі шолу командалық спорттарда әлеуметтік және психологиялық пайдалардың бірқатар жеке спорттарға қарағанда тұрақтырақ байқалғанын хабарлады.

Яғни футбол жасөспірімді «мен» деген түсініктен «біз» деген түсінікке жетелейді. Командадағы әр ойыншы бір-біріне сенуді, көмектесуді және қажет кезде өз мүддесінен команданың мүддесін жоғары қоюды үйренеді.

Абай Құнанбайұлының «Ойын ойнап, ән салмай, өсер бала болар ма?» деген жолдары балалық шақтағы ойын мен әрекеттің тәрбиелік маңызын аңғартады. Бүгінгі футбол алаңы да баланың ойнап қана қоймай, өмірге қажетті қасиеттерді меңгеретін ортасына айнала алады.

Футбол – жеңіс пен жеңілісті қабылдауға үйретеді

Футболда әр ойын жеңіспен аяқталмайды. Кейде команда жеңеді, кейде жеңіледі, кейде тең нәтиже көрсетеді. Мұндай жағдай жасөспірімге өмірдегі сәтсіздіктерді қабылдауды және қайта әрекет етуді үйретеді.

Ойын барысында жіберілген қателіктен кейін футболшы өзіне сұрақ қояды: «Қай жерден қателестім? Келесі ойында оны қалай түзетемін?». Бұл – адамның өзін-өзі талдау қабілетін дамытатын әдет.

Жеңіліс – мақсаттың аяқталғанын емес, жаңа тәжірибе алғанын білдіреді. Осы тұрғыдан футбол баланы төзімділікке және табандылыққа тәрбиелейді.

Мағжан Жұмабаевтың «Арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты» деп жастарға үлкен үміт артуы да осы табандылықпен үндеседі. Ақын жастардан елдің болашағын алып жүретін қайрат пен жігер күтті. Ал спорт сол жігерді іс жүзінде шыңдайтын ортаның бірі.

Футбол және білім

Кейде спортпен айналысу сабаққа кедергі болады деген пікір айтылады. Алайда ғылыми зерттеулер бұл мәселенің біржақты еместігін көрсетеді. 2022 жылы жарияланған жүйелі шолу мен метаталдау балалар мен жасөспірімдердің спортқа қатысуы мен оқу үлгерімі арасында шағын оң байланыс барын анықтаған. Зерттеуде 115 зерттеу қарастырылып, 298 әсер көрсеткіші метаталдауға енгізілген.

Бұл футболмен айналысқан әрбір оқушы автоматты түрде жақсы оқиды деген сөз емес. Бірақ спорт пен оқу тәртібін дұрыс үйлестіру уақытты жоспарлауға, мақсат қоюға және тұрақты еңбек етуге көмектесуі мүмкін.

Футболшы жаттығу уақытын сабақпен үйлестіруді, белгілі бір режимді сақтауды үйренеді. Бұл да – болашақ өмірге қажет дағды.

Футбол және патриотизм

Футболдың жастар тәрбиесіндегі тағы бір маңызды қыры – отансүйгіштік. Ұлттық құрама алаңға шыққанда оның артында миллиондаған жанкүйердің қолдауы тұрады. Елдің көк туы көтеріліп, мемлекеттік әнұран орындалған сәтте спорттың қоғамды біріктіретін ерекше күші байқалады.

FIFA мәліметі бойынша, 2022 жылғы әлем чемпионаты әлемнің бес миллиардқа жуық адамын қамтып, футболдың адамдарды біріктірудегі күшін тағы бір көрсетті.

Жас футболшы үшін Қазақстан құрамасының жейдесін кию – жай ғана спорттық мүмкіндік емес, ел намысын қорғау деген түсініктің қалыптасуына ықпал ететін тәжірибе. Сондықтан футбол арқылы патриотизмді де тәрбиелеуге болады.

Қазақстандағы жастар футболы

Қазақстанда балалар мен жасөспірімдер спортын дамытуға соңғы жылдары ерекше көңіл бөлініп келеді. 2026 жылғы ресми дерек бойынша, елде 4–17 жастағы балалар мен жасөспірімдердің 34,6%-ы дене шынықтырумен және спортпен тұрақты айналысады. 228 мыңнан астам бала 7 мыңнан астам спорт секциясына тегін қатысады.

Ал 2025 жылғы оқушылар секциялары бойынша статистикада Қазақстанда 7 552 футбол секциясы жұмыс істеп, оған 212 633 бала қатысқаны көрсетілген. Бұл футболдың оқушылар арасында қаншалықты кең таралғанын аңғартады.

Балалар футболын дамыту үшін инфрақұрылым да кеңейіп келеді. Ресми мәлімет бойынша, футболға арналған бағдарламалар аясында жоспарланған 685 алаңның 520-сы пайдалануға берілген, оның 378-і ауылдық жерлерде орналасқан.

Бұл әсіресе ауыл жастары үшін маңызды. Себебі үлкен футболға алғашқы қадам көбіне ауладағы, мектептегі немесе ауылдағы қарапайым футбол алаңынан басталады.

Футбол – болашаққа бастайтын алаң

Футболдың жастар тәрбиесіндегі ең үлкен мәні – оның баланы тек жақсы спортшы болуға емес, жақсы адам болуға да бағыттай алатындығында. Әрине, спорттың тәрбиелік әсері өздігінен пайда болмайды. Мұнда жаттықтырушының әдісі, ата-ананың қолдауы, мектептің тәрбиесі және баланың өз жауапкершілігі маңызды.

Сондықтан футболды дамыту дегеніміз – тек стадиондар салу немесе жарыстар өткізу емес. Балаларға қауіпсіз әрі қолжетімді орта қалыптастыру, білікті жаттықтырушыларды даярлау, ауыл мен қала арасындағы мүмкіндік айырмасын азайту және спортты біліммен қатар алып жүруге жағдай жасау.

Бүгін футбол алаңында тәртіпке үйренген бала ертең өз мамандығында да жауапкершілікті сезінуі мүмкін. Бүгін командасымен бірге жеңіске ұмтылған жас ертең қоғаммен бірге ел дамуына үлес қоса алады. Бүгін жеңілістен кейін қайта тұруды үйренген спортшы өмірдегі қиындықтарға да төзімді бола түседі.

Қорытынды:

Футбол – жай ғана доп пен қақпадан тұратын ойын емес. Ол – денсаулықты нығайтатын спорт, тәртіпке үйрететін мектеп, достықты қалыптастыратын орта, командалық рухты тәрбиелейтін алаң және жастардың өз мүмкіндігін тануына жол ашатын кеңістік.

Қазақ халқы «Дені саудың – жаны сау» деп бекер айтпаған. Ал дені сау, тәртіпті, білімге ұмтылатын, командалық рухы қалыптасқан және елін құрметтейтін жас – мемлекеттің ең үлкен капиталы.

Сондықтан жастар футболын дамыту – тек спорт саласының міндеті емес, болашақ ұрпақтың денсаулығы мен тәрбиесіне жасалған инвестиция. Себебі бүгін алаңға шыққан әрбір бала – ертең елдің әр саласында өз орнын табатын азамат. Футбол алаңы – жеңіске жетуді ғана емес, жеңіске лайық адам болуды үйрететін өмір мектебі.

БАҚЫТЖАН  Ерсайын,

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы,

 Қожабақы ауылы,  «№25 орта мектептің»

11- сынып оқушысы.

Республикалық «Farabi  shakirti» журналы

мен  www.farabishakirti.kz  желілік басылым

сайтының  Жас  тілшісі

Пайдаланылған дереккөздері:

  1. FIFA — Халықаралық футбол федерациясы

2022 жылғы әлем чемпионатын шамамен 5 млрд адам тамашалағаны, финалды 1,5 млрд-қа жуық көрермен көргені туралы.

  1. WHO — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы

Жасөспірімдердің физикалық белсенділігі, спорттың денсаулыққа, психологиялық жағдайға және дамуға әсері туралы статистика. WHO дерегінде 11–17 жастағы жасөспірімдердің 81%-ы жеткілікті деңгейде физикалық белсенді емес деп көрсетілген.

  1. ҚР Туризм және спорт министрлігі (gov.kz)

Қазақстандағы футболға қатысушылар саны туралы. 2024 жылдың қорытындысы бойынша футболмен 1 113 299 адам айналысқаны көрсетілген.

  1. Қазақстан Ұлттық статистика бюросының балалар статистикасы — bala.stat.gov.kz

2025 жылы Қазақстан мектептерінде 7 552 футбол үйірмесі болған және оларға 212 633 бала қатысқан.

  1. Абай Құнанбайұлы мен Мағжан Жұмабаевтың шығармалары

Мақаладағы әдеби мысалдар олардың шығармаларындағы жастар, тәрбие, еңбек, қайрат және ойын тақырыптарына сүйеніп алынған.

Сәйкес жаңалықтар

«Ұлт саулығы — ұлы міндет»

Қазақ футболының жаңа жұлдызына айналған Темірлан Анарбеков туралы не білеміз (ВИДЕО)

Қазақ боксының атасы

farabi shakirti shakirti