Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Соңғы онжылдықта әлеуметтік желілер қоғам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Әсіресе жастар үшін Instagram, TikTok, Telegram, YouTube секілді платформалар тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ақпарат алу, өзін таныту, тіпті табыс табу алаңы болып отыр. Қазақстанда интернет қолданушылар саны жыл сайын артып келеді, ал олардың басым бөлігі – 14-29 жас аралығындағы жастар. Бұл құбылыс бір жағынан – жаңа мүмкіндіктердің белгісі болса, екінші жағынан – алаңдататын әлеуметтік мәселе. Әлеуметтік желі жастардың дамуына қаншалықты ықпал етіп отыр? Ол – прогрестің құралы ма, әлде уақыт пен сананы жаулайтын тәуелділік пе?
Әлеуметтік желілердің оң тұстарын жоққа шығаруға болмайды. Біріншіден, бұл – ақпаратқа қолжетімділік. Бүгінде жасөспірім кез келген тақырып бойынша онлайн курс оқып, шетелдік университеттердің дәрістерін көре алады, әлем жаңалықтарынан хабардар болады. Екіншіден, әлеуметтік желі – өзін-өзі дамыту мен жеке бренд қалыптастыру алаңы. Көптеген жас блогерлер, кәсіпкерлер, еріктілер өз идеяларын желі арқылы таратып, аудитория жинап, табыс тауып жүр. Үшіншіден, бұл – пікір алмасу, азаматтық белсенділік таныту құралы. Қоғамдық мәселелерге бейжай қарамайтын жастар әлеуметтік желі арқылы үн қосып, белгілі бір өзгерістерге ықпал ете алады. Алайда мәселенің екінші қыры да бар.
Психологтардың пікірінше, әлеуметтік желіні шамадан тыс пайдалану тәуелділікке әкелуі мүмкін. Әсіресе жасөспірімдер арасында «лайк» пен «қаралымға» тәуелділік қалыптасып, өзін-өзі бағалау сыртқы реакцияға байланысты болып барады. Бұл құбылыс жас адамның психологиялық тұрақтылығына кері әсер етеді. Кибербуллинг, жалған ақпарат, идеалдандырылған өмір көріністері – барлығы да жастардың санасына қысым түсіреді.
Тағы бір өзекті мәселе – уақытты тиімсіз пайдалану. Әлеуметтік желіге кірген жас бастапқыда нақты мақсатпен кіргенімен, алгоритмдердің ықпалымен сағаттап уақыт жоғалтады. Бұл оқу үлгеріміне, кәсіби дамуға, тіпті отбасылық қарым-қатынасқа әсер етуі мүмкін. Көп жағдайда жастар виртуалды кеңістікте белсенді болғанымен, шынайы өмірдегі әлеуметтік дағдыларды дамытуға жеткілікті көңіл бөлмейді. Сонымен қатар, ақпараттық қауіпсіздік мәселесі де өзекті.
Жеке деректердің таралуы, интернет-алаяқтық, күмәнді контенттің еркін қолжетімділігі – жастар үшін нақты қауіп. Әсіресе медиа сауаттылық деңгейі төмен болған жағдайда, жасөспірім жалған ақпаратқа сеніп, қате көзқарас қалыптастыруы мүмкін.Бұл жерде мәселе әлеуметтік желінің өзінде емес, оны пайдалану мәдениетінде екенін атап өткен жөн. Қазіргі білім беру жүйесінде медиа сауаттылық, цифрлық гигиена тақырыптарына жеткілікті көңіл бөлінуі қажет.
Ата-аналар мен мұғалімдер де жастарға тыйым салудан гөрі, дұрыс бағыт-бағдар көрсеткені тиімді. Себебі толық шектеу қою – мәселені шешпейді, керісінше жасырын қолдануға итермелеуі мүмкін. Әлеуметтік желі – заманауи қоғамның шындығы. Одан толық бас тарту мүмкін де емес, қажет те емес. Мәселе – тепе-теңдікті сақтауда. Егер жастар әлеуметтік желіні білім алу, кәсіби даму, пайдалы байланыс орнату құралы ретінде қолданса, ол – үлкен мүмкіндік. Ал егер уақытты бос өткізу, виртуалды мақұлдауға тәуелді болу деңгейіне жетсе, бұл – қоғам үшін дабыл.
Сондықтан бүгінгі күннің басты міндеті – жастарды әлеуметтік желіден алыстату емес, оны саналы әрі жауапкершілікпен пайдалануға үйрету. Цифрлық дәуірде бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу үшін тек технологияны игеру жеткіліксіз, оны дұрыс басқару мәдениетін қалыптастыру қажет. Әлеуметтік желі – құрал ғана. Оның қоғамға пайдасы немесе зияны оны кімнің және қалай қолданатынына тікелей байланысты.
БАҒЫТЖАН Ақерке Ибатоллақызы,
Атырау облысы, Махамбет ауданы,
Сарытоғай ауылы,
«Дүйсенғали Төленов атындағы»
жалпы орта білім беретін мектеп түлегі.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
