Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Адамзат тарихында алтын, мұнай, газ сияқты табиғи байлықтар ең құнды қазына саналып келді. Алайда XXI ғасырда олардың орнын біртіндеп су басып келеді. Өйткені су – тіршіліктің бастауы ғана емес, адамзат өркениетінің, экономиканың, ауыл шаруашылығының және табиғаттың өмір сүруінің басты кепілі. Қазақ халқы ежелден судың қасиетін ерекше бағалап, «Судың да сұрауы бар» деген нақыл сөз қалдырған. Бұл мақал табиғаттың әрбір сыйын ысырап етпей, ұқыпты пайдалануға үндейді. Бүгінде климаттың өзгеруі, халық санының көбеюі, өндірістің қарқынды дамуы мен судың бейберекет жұмсалуы әлемдегі су тапшылығын күшейтіп отыр. Сондықтан қазіргі кезеңде су жай ғана табиғи ресурс емес, мемлекеттердің стратегиялық қауіпсіздігін айқындайтын ең маңызды байлыққа айналды.
Жер шарының шамамен 71 пайызын су алып жатқанымен, оның небәрі 2,5 пайызы ғана тұщы су болып табылады. Оның да басым бөлігі мұздықтар мен жер асты қабаттарында сақталғандықтан, адамдар пайдалана алатын су қоры өте аз. ЮНЕСКО-ның 2024 жылғы Дүниежүзілік су ресурстарының дамуы туралы баяндамасы «Гүлдену мен бейбітшілік үшін су» (Water for Prosperity and Peace) баяндамасында су тапшылығы, мемлекеттер арасындағы су ресурстарын бөлу мәселелері және климат өзгеруінің қауіптері айтылған. 2022 жылы әлемде 2,2 миллиард адам қауіпсіз ауыз суға толық қол жеткізе алмаған. Сонымен қатар әлемдегі тұщы судың шамамен 70–72 пайызы ауыл шаруашылығына жұмсалады. Бұл деректер судың болашақтағы ең бағалы табиғи ресурсқа айналып келе жатқанын айқын көрсетеді.
Қазақстан да су мәселесінен тыс қалған жоқ. Ел аумағындағы өзендердің едәуір бөлігі көршілес мемлекеттердің аумағынан бастау алады. Сондықтан трансшекаралық өзендерді тиімді пайдалану еліміздің су қауіпсіздігі үшін ерекше маңызды. Соңғы жылдары климаттың өзгеруі салдарынан мұздықтардың көлемі азайып, құрғақшылық жиілеп келеді. Су тапшылығы ауыл шаруашылығының дамуына, азық-түлік қауіпсіздігіне және халықтың әл-ауқатына тікелей әсер етуде. Осыған байланысты Қазақстан Үкіметі су ресурстарын басқарудың жаңа жүйесін қалыптастырып, 2024–2028 жылдарға арналған су саласын дамыту жоспарын қабылдады.
Су тапшылығы тек табиғи мәселе емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесіне де айналып отыр. Су азайған сайын егіннің шығымы төмендейді, мал шаруашылығы қиындыққа ұшырайды, азық-түлік бағасы қымбаттайды. Мұндай жағдай әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа кері әсер етеді. Сондықтан суды ұтымды пайдалану – әрбір мемлекеттің басты міндеттерінің бірі.
Су – экономиканың да негізгі қозғаушы күші. Ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, энергетика сияқты маңызды салалардың барлығы суға тәуелді. ЮНЕСКО мәліметінше, төмен табысты елдердегі жұмыс орындарының шамамен 80 пайызы су ресурстарымен байланысты. Бұл көрсеткіш судың тек табиғи байлық емес, экономикалық дамудың да негізі екенін дәлелдейді.
Суға ұқыпсыз қараудың ең үлкен мысалдарының бірі – Арал теңізінің экологиялық апаты. Бір кездері әлемдегі ең ірі көлдердің бірі болған Арал бүгінде адам әрекетінің салдарынан қатты тартылып кетті. Соның салдарынан аймақтағы климат өзгеріп, тұзды дауылдар көбейіп, халықтың денсаулығына қауіп төнді. Бұл оқиға табиғаттың заңдылығын елемеудің қандай ауыр зардаптарға әкелетінін көрсетті.
Қазақ әдебиетінде де су мен табиғаттың қадірі ерекше дәріптеледі. Мұқағали Мақатаевтың «Аққулар ұйықтағанда» поэмасында көл – тазалықтың, табиғаттың және тіршіліктің символы ретінде бейнеленеді. Ақын адамның табиғат заңдылығын бұзуы ақырында өзіне қайғы болып оралатынын көрсетеді. Бұл шығарма арқылы оқырман табиғатты, соның ішінде су көздерін қорғаудың қасиетті міндет екенін түсінеді.
Ал Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасында қазақ жерінің көркем табиғаты, мөлдір көлдері мен бұлақтары ерекше шабытпен суреттеледі. Ақын табиғатты халықтың ең асыл қазынасы ретінде бейнелей отырып, туған жердің әрбір өзені мен көлін көздің қарашығындай сақтау қажеттігін меңзейді. Бұл шығарма бүгінгі экологиялық мәселелермен үндесіп, табиғатты қорғауға үндейтін маңызды туынды болып табылады.
Су тапшылығын азайту үшін әрбір адам күнделікті өмірінде суды үнемдеуді әдетке айналдыруы керек. Ауыл шаруашылығында тамшылатып суару технологияларын кеңінен қолдану, өндірісте суды қайта пайдалану жүйесін енгізу, ескі су құбырларын жаңарту және жастар арасында экологиялық мәдениетті қалыптастыру – бүгінгі күннің басты міндеттері. Табиғатты қорғау мемлекеттік деңгейде ғана емес, әрбір азаматтың жауапкершілігінен басталады.
Қорыта айтқанда, XXI ғасырда су – алтыннан да қымбат байлық. Егер өткен ғасыр мұнай дәуірі болса, бүгінгі ғасыр – су дәуірі. Су болмаса адамзаттың өмір сүруі де, экономиканың дамуы да, табиғаттың тепе-теңдігі де мүмкін емес. Сондықтан әрбір тамшы суға жауапкершілікпен қарау – келешек ұрпақ алдындағы азаматтық парызымыз. Қазақтың «Судың да сұрауы бар» деген даналық сөзі бүгінде бұрынғыдан да өзекті. Суды қорғау – өмірді қорғау, ал өмірді қорғау – болашақты қорғау.
БАҚЫТЖАН Ерсайын,
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы,
Қожабақы ауылы, «№25 орта мектептің» 11- сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Пайдаланылған әдебиеттер:
- UNESCO. World Water Development Report 2024: Water for Prosperity and Peace.
- Қазақстан Республикасы Үкіметі. 2024–2028 жылдарға арналған су саласын дамыту жөніндегі кешенді жоспар.
- Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің ресми материалдары.
- Мұқағали Мақатаев. «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы.
- Сәкен Сейфуллин. «Көкшетау» поэмасы.
