Фото: АІ, жолдаған автор
Қазіргі қоғамда ақпарат тасқыны тоқтаусыз. Әр секунд сайын жаңа жаңалық, жаңа пікір, жаңа «шындық» пайда болады. Бірақ осы көп ақпараттың ішінде нақты шындықтың өзі сирек кездесетін құбылысқа айналып бара жатқандай. Себебі шындық – әрдайым ыңғайлы емес. Ал ыңғайсыз нәрседен адам да, жүйе де қашуға тырысады.
Осындай жағдайда еркін журналистиканың рөлі ерекше. Еркін журналист – тек ақпарат жеткізуші емес. Ол – шындықты сүзгіден өткізіп, қоғамға жеткізетін, көпшілік айта алмағанды айтуға батылы жететін тұлға. Бірақ дәл осы батылдық оны қауіпке де жақындатады.
Қазақстандағы тәуелсіз медиа өкілдеріне қатысты жағдайлар мұны анық көрсетеді. Мысалы, «КазТАГ» агенттігінің негізін қалаушылардың бірі Асет Матаев ісі – журналистиканың тек ақпарат тарату емес, күрес алаңы екенін дәлелдейтін мысалдардың бірі. Бұл жағдай бір ғана адамға қатысты емес, жалпы жүйеде шындықты айту қаншалықты қиын екенін көрсетеді.
Осындай ортада журналист қандай жолды таңдауы керек? Ыңғайлы үнсіздік пе, әлде қауіпті шындық па?
Белгілі журналист Дархан Әбдік: «Журналист ең алдымен билікке емес, шындыққа қызмет етуі керек» деген. Бұл – жай сөз емес, бұл – принцип. Себебі тілші шындықтан бас тартқан сәтте, ол өз миссиясынан да бас тартады. Ол кезде журналистика ақпарат құралы емес, жай ғана құралға айналады.
Ал Мұхтар Мағауин өз еңбектерінде ұлттың рухы, тілдің тағдыры, еркін ой туралы жиі жазды. Оның ойынша, шындықты айту – тек жазушының емес, әр саналы азаматтың міндеті. Бұл қағида журналистикаға да тікелей қатысты. Себебі қоғамның шынайы келбетін көрсету – үлкен жауапкершілік.
Бүгінгі күні әлеуметтік желілер шындықтың орнын басқандай әсер қалдырады. Бірақ бұл – иллюзия. Әлеуметтік желіде ақпарат тез таралады, бірақ ол әрдайым тексерілмейді. Ал журналистикада әр сөз – дәлелге, әр пікір – фактіге сүйенуі тиіс. Бұл – айырмашылық.
Мысалы, соңғы жылдары қоғамда үлкен резонанс тудырған қаржы пирамидалары мен алаяқтық істер алғашында жай әңгіме деңгейінде болды. Алайда журналистік зерттеулердің арқасында олар әшкереленіп, көпшілікке нақты дәлелдермен ұсынылды. Бұл еркін журналистиканың нақты нәтижесі.
Демек, шындыққа қызмет ету тек батылдық емес. Бұл жауапкершілік. Бірақ сонымен қатар, бұл – қауіп. Себебі шындық әрқашан біреудің мүддесіне қайшы келеді.
Еркін журналист – мінсіз адам емес. Бірақ ол үнсіз қалмауды таңдайды. Ол қауіптен қашпайды, бірақ оны елемейді деуге болмайды. Ол тек бір нәрсені түсінеді: егер шындық айтылмаса, өтірік қалыпты нәрсеге айналады.
Сондықтан да басты сұрақ өзгермейді:
шындыққа қызмет ету- батылдық па, әлде қауіп пе?
Жауап біреу-ақ.
Бұл — батылдықтың ең қауіпті түрі.
Ал дәл сол батылдық бар жерде — үміт бар.
Кәусар АСАН,
Шымкент қаласы, Тұран ауданы,
«Joo High School мектебінің», 11 «L» — сынып білім алушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Пайдаланылған әдебиеттер:
Мағауин М. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы: Қағанат, 2002.
«КазТАГ» халықаралық ақпарат агенттігінің материалдары.
Егемен Қазақстан газеті. – https://egemen.kz
Mass Media and Society / James Curran. – London, 2018.