Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Неліктен балаларды алдымен эмоцияны түсінуге үйрету керек?
Адамда екі негізгі жүйе бар:
- Сезіну
- Ойлау
Дұрыс даму осы екеуінің байланысынан тұрады.
Баланың миында эмоцияға жауап беретін лимбикалық жүйе ерте дамиды, ал логикаға жауап беретін префронталды қыртыс кейінірек жетіледі.
Сондықтан балаға ерте жастан:
- «Логикамен ойла»
- «Жылама»
- «Ашуланба» -деп талап қою оның табиғи дамуына қарсы келеді.
Нәтижесінде бала эмоциясын түсінуді емес, жасыруды үйренеді.
Ол: •ішкі күйзеліс жинайды;
- өзіне сенімсіз болады;
- эмоциясын қабылдамайды.
Салдары: • ішкі конфликт;
- төмен өзін-өзі бағалау;
- психологиялық қиындықтар.
Балалық шақтың негізгі міндеті қандай?
Балалық шақтың негізгі міндеті – эмоцияны тану және қауіпсіз ортада оны сезініп үйрену. Эмоционалды база мыналарды қамтиды:•өз эмоциясын тану;
- оның себебін түсіну;
- эмоцияны дұрыс басқару;
- өзін қабылдау;
- эмпатия;
- ішкі тұрақтылық.
Егер балаға үнемі логика талап етілсе, ол эмоцияны әлсіздік ретінде қабылдай бастайды. Мысалы:•«Жыласам — дұрыс емес». •«Ашулансам – жаманмын», — деген сенім қалыптасады. Нәтижесінде бала өзін толық қабылдай алмайды. Сырттай ақылды болғанымен, іштей тұрақсыз ересекке айналуы мүмкін.
Қазіргі әлемде қандай дағдылар маңызды?
Бүгінгі қоғамда табысты болу үшін тек IQ емес, EQ де маңызды.
Өйткені: • коммуникация;
- командада жұмыс істеу;
- лидерлік;
- қарым-қатынас құру сияқты қабілеттер эмоциялық интеллектке сүйенеді. Логикасы мықты, бірақ эмоциясы әлсіз адам: • адамдарды түсінбеуі мүмкін;
- қарым-қатынас құруда қиындық көреді;
- жанжалдарға жиі түседі.
Нәтижесінде қоғамда: • жалғыздық артады;
- түсініспеушілік көбейеді;
- әлеуметтік байланыстар әлсірейді.
Бала қалай үйренеді? Бала қай қасиет мадақталса, соны дамытады.
Егер ата-ана немесе мұғалім: • «Жылама»
- «Сезімге берілме»
- «Логикамен ойла» деп үнемі айтса, бала: • логика = дұрыс;
- эмоция = қажет емес деген қорытынды жасайды.
Нәтижесінде біржақты даму пайда болады. Логика дамиды, бірақ эмоциялық қабілеттер әлсірейді. Мұндай адам фактілерді түсінгенімен, адамдарды түсінбеуі мүмкін.
Адамгершілік қайдан пайда болады?
Адамгершілік логикадан емес, эмоциядан басталады. Адам басқаға көмектескенде көбіне: • жанашырлықты;
- аяушылықты;
- эмпатияны сезінеді. Мысалы, біреу жылап тұрса, біз оған көмектескіміз келеді. Бұл көбіне логикалық есептен емес, эмоциялық реакциядан туындайды.
Логика — бейтарап құрал. Ол: •жақсылықты да; • жамандықты да ақтай алады. Егер эмоция мен эмпатия болмаса, адам тек тиімділікке қарай бастайды. Нәтижесінде: • манипуляция; • пайдалану; • қатыгездік көбеюі мүмкін.
Сезіну — адамгершіліктің негізі.
Ал логика сол сезімді дұрыс әрекетке айналдырады.
Сондықтан балаларды алдымен эмоцияны түсінуге, кейін оны логикамен басқаруға үйрету қажет.
АЛИШЕР Арайлым,
Алматы облысы, Қарасай ауданы,
«Үшқоңыр орта мектеп-гимназиясының»
11-сынып оқушысы
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Мақала жазуда пайдаланылған сайттар:
- Harvard Center on the Developing Child
(Баланың миының дамуы, эмоция мен когнитивті дамудың кезеңдері)
- American Psychological Association (APA)
(Эмоцияларды тану мен реттеудің психикалық денсаулыққа әсері)
- UNICEF – Mental Health and Psychosocial Support
(Балалардың эмоциялық әл-ауқаты)
- World Health Organization – Adolescent Mental Health
(Жасөспірімдердің психикалық денсаулығы)
- Yale Center for Emotional Intelligence
(Эмоциялық интеллекттің оқу мен өмірдегі рөлі)
- CASEL – Collaborative for Academic, Social and Emotional Learning
(Әлеуметтік және эмоциялық дағдылардың маңызы)
- Greater Good Science Center, UC Berkeley
(Эмпатия, жанашырлық және мораль туралы зерттеулер)
- UNESCO – Social and Emotional Learning
(Балалардың эмоциялық дағдыларын дамыту туралы халықаралық ұстанымдар)