«Farabi Shakirti» мектеп мұғалімдері мен орта және жоғары оқу орындары оқытушыларына, сала мамандарына, магистранттар мен жасөспірімдерге арналған Республикалық желілік басылым-сайты
Ғибрат

Қазақстандағы тіл мәселесіне байланысты медиа алаңында «cancel culture» кеңінен таралғанына өкінбейміз

Сурет: ЖИ, жолдаған автор

Медиа алаңы — әлеуметтік желілер (TikTok, Instagram және т.б.).

«Cancel culture» қазақ тілінің құқығы мен мәртебесін қорғау жолындағы қажетті қоғамдық – қысым құралы.

  • Қалыптасқан жағдай:

Қазіргі таңда cancel culture Instagram, TikTok, X (бұрынғы Twitter) сияқты платформаларда қазақ тілін елемеген немесе кемсіткен танымал тұлғалар мен мекемелерге қарсы бағытталып жатыр.

Жастар мен қоғам белсенділері мемлекеттік тілдің қолданылуын талап етіп, әсіресе медиа мен қоғамдық кеңістікте қазақша сөйлеуді қалыпты құндылық ретінде орнықтыруға тырысуда.

Соның нәтижесінде:

  • Қазақ тіліне деген талап артып келеді;
  • Танымал адамдар қазақ тілінде сөйлеуге, сұхбат беруге және контент жасауға тырысып жүр;
  • Кейбір банктер, дүкендер мен қызмет көрсету орындары қазақ тіліндегі қызметті күшейтті.

Бұл түсініктің белгілі бір нәтижесі бар екенін көрсетеді.

Неліктен бұл тарихи әділеттілікті қалпына келтіру болып саналады?

Кеңес Одағы кезінде қазақ тіліне жүйелі түрде қысым жасалды.

  • КСРО Конституциясында орыс тілі негізгі мемлекеттік тіл ретінде үстемдікке ие болды;
  • Қазақ тілінде сөйлейтін адамдарды «ауылдан келген», «мәдениетсіз», «артта қалған» деп кемсіту қалыпты құбылысқа айналды;
  • Ауылдан шыққан қазақтар қалада жұмысқа тұру үшін орыс тілін білуге мәжбүр болды;
  • Қазақ халқы өз елінде тілдік отарлау мен шеттетілуге ұшырады.

Осының салдарынан қалыптасқан қате түсініктердің ізі қоғам санасында әлі күнге дейін сақталған.

Cancel culture – осы тарихи әділетсіздікті қоғамдық деңгейде түзету әрекеті.

Заңдық өзгерістер болғанымен, тарихи қалыптасқан көзқарастарды өзгерту баяу жүріп жатыр. Сондықтан қоғам белсенділері мен қарапайым азаматтар әлеуметтік желілер арқылы қазақ тілін қорғап, бұрынғы тілдік отарлаудың іздерін жоюға тырысуда.

Бұл – ұлттық өзін-өзі тану мен тарихи теңдікті қалпына келтіру әрекеті.

  • Қазақ тілінің қоғамдық беделін көтеру;
  • Күнделікті өмірдегі қолдану аясын кеңейту;
  • Ұлттық жады мен мәдени тамырды қайта жаңғырту.

Тілдің құнын жоғалту — мәдени жарақат. Қазіргі қоғам сол жарадан айығу кезеңінен өтіп жатыр.

Қазақ тілін қорғау үшін қоғамның өздігінен әрекет етуі — азаматтық қоғамның қалыптасып, жетілгенінің белгісі.

Неліктен бұл заңға қайшы емес?

Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабының 1-тармағында:

«Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деп көрсетілген.

Сондықтан мемлекеттік тілді қорғауға бағытталған азаматтық бастамалар Конституцияның рухына сәйкес келеді.

  • Мемлекеттік тілді талап ету – азаматтардың заңды құқығы;
  • Азаматтар осы құқықты қоғамдық пікір арқылы жүзеге асырады;
  • Бұл сотсыз және бейбіт жолмен заң нормаларының орындалуына ықпал етеді.

Cancel culture – қоғамдық реакция мен пікір білдіру формасы.

Ал зорлық-зомбылық көрсету, қорқыту немесе күш қолдану – мүлде басқа құбылыс және заң бұзушылық болып саналады.

Сондықтан cancel culture мен заңсыз қысымды шатастыруға болмайды.

Оның нәтижесі қандай болады?

Тарихтағы көптеген әлеуметтік өзгерістер бастапқыда қарсылыққа ұшыраған.

Мысалы:

  • Гендерлік теңдік қозғалыстары;
  • Экологиялық қозғалыстар;
  • Ұлттық тілдерді қорғау қозғалыстары.

Бастапқыда қоғам бұл өзгерістерді қабылдамауы мүмкін, бірақ уақыт өте келе олар қалыпты нормаға айналады.

Қазақ тілінің айналасындағы cancel culture де осы үрдіске ұқсайды.

Бастапқыда қарсылық, түсінбеушілік және дау-дамай болуы мүмкін. Бірақ бұл – өзгеріс пен өсудің табиғи кезеңі.

Cancel culture кең тараған сайын:

  • Мекемелер қазақ тілін көбірек қолдана бастайды;
  • Қызмет көрсету сапасы қазақ тілінде артады;
  • БАҚ қазақ тіліндегі контент көлемін көбейтеді;
  • Қазақ тілін білу қоғамдық нормаға айналады.

Бұл өзгерістер бірден болмайды, бірақ ұзақ мерзімде тұрақты нәтиже береді.

Болашақ ұрпақ үшін қандай пайдасы бар?

Қазіргі қоғамдық реакциялар мен пікірталастардың нәтижесінде болашақта қазақтілді орта табиғи құбылысқа айналады.

Болашақ ұрпақ:

  • Қазақ тілін талап етіп емес, табиғи түрде қолданатын ортада өседі;
  • Қазақ тілін қоғамдық өмірдің барлық саласында қалыпты нәрсе ретінде қабылдайды;
  • Тілдік теңдік пен әділеттілікті дайын күйінде көреді.

Яғни бүгінгі cancel culture – болашақтағы тілдік теңдік пен әділеттіліктің іргетасы.

Қазақстанда қазақ тілін талап ету – қалыпты норма болуы керек.

АЛИШЕР  Арайлым

Алматы облысы, Қарасай ауданы,

«Үшқоңыр орта мектеп-гимназиясының»

11-сынып оқушысы

Республикалық «Farabi  shakirti» журналы

мен  www.farabishakirti.kz  желілік басылым

сайтының  Жас  тілшісі

Мақалаға пайдаланылған дереккөздері:

  • Қазақстан Республикасы Конституциясы (Ақорда)
  • Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы заң жөнінде түсіндірме
  • Termincom – Конституцияның 7-бабы және тіл саясаты
  • Мемлекеттік қызмет және мемлекеттік тіл (gov.kz)

Сәйкес жаңалықтар

Сөз мәдениеті

Сиверс алмасы

farabi shakirti shakirti

ЕҰУ-да Бейбарыс сұлтанның 800 жылдығына орай халықаралық конференция өтті