📸 Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).
Жолдаған: автор @Айкүміс Жамалбек
Кино – уақыттың үнсіз шежіресі. Ол белгілі бір кезеңнің тынысын, халықтың дүниетанымын, қоғамның қуанышы мен қайшылығын сақтап қалатын өнер. Кейде бір фильм тұтас бір дәуірдің шындығын жеткізсе, кейде бір кейіпкердің тағдыры арқылы мыңдаған адамның өмірін танытады. Сондықтан киноны тек көңіл көтеру құралы деп қабылдау оның мүмкіндігін шектеу болар еді. Өйткені экранда бейнеленген әрбір оқиға, әрбір кейіпкер мен әрбір диалог белгілі бір қоғамдық ортаның көрінісін береді. Кино арқылы біз өткенімізді танимыз, бүгінімізге баға береміз және болашағымыз туралы ойланамыз. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ киносы – ұлттың тарихи жадын, мәдениетін, дүниетанымын және қоғамдық өзгерістерін бейнелейтін маңызды өнер саласы. Алайда бүгінгі қазақ киносы біздің кім екенімізді, қандай құндылықтарды сақтап келе жатқанымызды және қандай мәселелерге көз жұма қарап жүргенімізді көрсете алып жүр ме?
Қазақ киносының тарихына үңілсек, оның қалыптасуы ел өміріндегі тарихи өзгерістермен тығыз байланысты болғанын байқаймыз. 1929 жылы режиссер Виктор Турин түсірген «Түрксіб» деректі фильмі қазақ жеріндегі Түркістан–Сібір теміржолының құрылысын бейнелеп, сол кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді экранға шығарды. Ал 1938 жылы түсірілген «Амангелді» фильмі қазақ көркем киносының қалыптасуындағы маңызды туындыға айналды. Фильмде халық батыры Амангелді Имановтың бейнесі арқылы елдің азаттық жолындағы күресі мен тарихи санасы көрсетілді. Кейін қазақ киносының дамуына Шәкен Аймановтай өнер майталмандары зор үлес қосты.
Оның «Тақиялы періште», «Біздің сүйікті дәрігер» фильмдері арқылы қарапайым адамның мінезі, отбасылық қарым-қатынас, адамгершілік пен ұлттық әзіл көрініс тапты. 1970 жылы экранға шыққан «Қыз Жібек» фильмі болса, қазақ киносының көркемдік мүмкіндігін жаңа деңгейде танытты. Бұл туынды тек махаббат тарихын баяндап қойған жоқ, қазақ халқының салт-дәстүрін, киім мәдениетін, музыкасын, сөз өнерін және дүниетанымын тұтас бір көркем әлемге айналдырды. Осы фильмдерді бүгін қайта тамашалағанда біз тек актерлердің шеберлігін немесе режиссердің жұмысын бағалап қоймаймыз, сол кезеңдегі қазақ қоғамының өмір салтын, адамдар арасындағы қарым-қатынасты және ұлттық құндылықтарды да танимыз.
Алайда қоғамның айнасы болу үшін кино тек өткеннің әдемі көріністерін көрсетумен шектелмеуі керек. Ол қоғамның шешілмеген мәселелерін, адамдардың ішкі қайшылықтарын және көпшілік назарынан тыс қалып жүрген тағдырларды да бейнелеуге тиіс. Мәселен, Ермек Тұрсыновтың «Шал» фильмінде адамның табиғатпен күресі арқылы жалғыздық, төзімділік және өмірге деген құштарлық мәселелері қозғалады. Ал Серік Апрымовтың «Бауыр» фильмінде отбасы, бала тағдыры мен мейірімнің маңызы ашылады. Мұндай туындылардың ерекшелігі – көрерменге дайын жауап бермей, оны кейіпкердің өміріне үңілуге мәжбүрлейтінінде. Себебі қоғамдағы әрбір әлеуметтік мәселенің артында нақты адамның тағдыры тұрады. Кино сол тағдырды көрерменге жақындатып, бұрын байқалмаған мәселеге назар аудартуға мүмкіндік береді.
Тәуелсіздік жылдарында қазақ киносы жаңа даму кезеңіне қадам басты. Нарықтық қатынастардың қалыптасуы, жеке киностудиялардың пайда болуы және цифрлық технологиялардың дамуы фильм түсіру мүмкіндігін кеңейтті. Бұрын кино өндірісі негізінен мемлекеттік студияларға тәуелді болса, бүгінде тәуелсіз режиссерлер мен жеке продюсерлік компаниялар да өз туындыларын ұсынуда. Соның нәтижесінде тарихи фильмдермен қатар әлеуметтік мәселелерді, жастардың өмірін, отбасылық қатынастарды, ауыл мен қала арасындағы айырмашылықтарды қозғайтын шығармалар көбейді.
Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы елімізде 514 фильм түсірілген. Оның ішінде 175-і ойын, 215-і деректі, 83-і анимациялық және 41-і хроникалық фильм болған. Бұл көрсеткіш отандық кино өндірісінің белсенділігін байқатады. Бірақ фильм санының артуы оның мазмұндық сапасының да жоғарылағанын білдіре ме? Өйткені киноның шынайы құндылығы қанша туынды түсірілгенімен емес, сол туындылардың көрерменге қандай ой салғанымен өлшенуі керек. Сол жылы Қазақстандағы киностудиялар саны 2023 жылғы 98-ден 80-ге дейін қысқарғаны да назар аудартады. Демек, өндіріс көлемінің өсуімен қатар, кино нарығындағы тұрақтылық пен шығармашылық мүмкіндіктерді де дамыту қажет.
Киноның дамуын көрермен сұранысынан бөлек қарастыру мүмкін емес. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылы Қазақстан кинотеатрларына 23,27 миллион рет келу тіркелген. Оның ішінде көрермендердің 53 пайызы шетелдік фильмдерді, 43 пайызы ұлттық фильмдерді, 4,8 пайызы бірлескен өндіріс туындыларын таңдаған. Бұл отандық киноның көрермен арасында белгілі бір орны бар екенін көрсеткенімен, шетелдік өнімнің де нарықтағы үлесі жоғары екенін аңғартады. Мұны қазақ киносының бәсекеге қабілетсіздігі деп біржақты бағалауға болмайды. Себебі көрерменнің таңдауына фильмнің жанры, жарнамасы, көрсетілім саны, билет бағасы және кинотеатрлардың қолжетімділігі әсер етеді.
Дегенмен бұл деректер отандық киноның алдында маңызды міндет тұрғанын көрсетеді: көрерменге тек ұлттық атауы бар фильм емес, мазмұны терең, сценарийі сапалы, көркемдік деңгейі жоғары туынды ұсыну қажет. Көрерменді кинотеатрға тарту үшін жарнама маңызды болғанымен, оны қайта-қайта көруге ынталандыратын нәрсе – фильмнің мазмұны мен әсері.
Бүгінгі қазақ қоғамында экранға шығаруды қажет ететін тақырыптар аз емес. Әлеуметтік теңсіздік, тұрмыстық зорлық-зомбылық, жалғыздық, бала құқығы, отбасылық жауапкершілік, жастар арасындағы түсініспеушілік – бұлардың барлығы кино арқылы терең зерттелуге лайық мәселелер. Қана Бейсекеевтің «Бала» деректі фильмі шетелдіктер асырап алған қазақ балаларының тағдырына назар аудартып, бала құқығы мен ұлттық тамыр мәселесін көтерді. Ал «Жена» деректі фильмі әйелдердің өмірлік тәжірибесі арқылы тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбын қоғамдық талқыға шығарды. Мұндай туындылардың маңызы – қоғамда айтылмай жүрген мәселелерді көрерменнің алдына алып шығуында. Өйткені кейде адам белгілі бір мәселенің бар екенін біледі, бірақ оның артында қандай тағдырлар тұрғанын толық түсіне бермейді. Деректі кино сол шындықты нақты адамның өмірі арқылы жеткізеді. Бұл жағынан кино мен журналистиканың арасында үлкен байланыс бар: журналист дерек пен сұхбат арқылы мәселені зерттесе, деректі фильм адамның дауысы мен өмірлік тәжірибесі арқылы сол мәселені сезіндіреді.
Қазақ киносының ұлттық сипаты туралы айтқанда, тіл мен мәдениеттің орны ерекше. Бірақ ұлттық киноны тек экрандағы қазақша диалогпен немесе ұлттық киімдермен өлшеуге болмайды. Ұлттық болмыс кейіпкердің ойлауынан, сөйлеген сөзінен, үлкенге құрметінен, отбасына деген жауапкершілігінен және қоғаммен қарым-қатынасынан көрінуі керек. Қазақ киносы бір жағынан ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрді сақтап, екінші жағынан қазіргі қоғамның өзгерген бейнесін көрсете алуы қажет. Бүгінгі жастардың арманы, қала өмірінің қарқыны, әлеуметтік желінің ықпалы, жаңа мамандықтар мен ұрпақтар арасындағы көзқарас айырмашылығы да ұлттық киноның тақырыбына айналуы тиіс. Себебі ұлттық мәдениет өткен кезеңнің естелігі ғана емес, күн сайын өзгеріп, жаңа мазмұнмен толығып отыратын тірі құбылыс. Егер қазақ киносы тек өткенді дәріптеумен шектелсе, бүгінгі ұрпақтың шынайы өмірі экраннан тыс қалуы мүмкін.
Қазақ киносының халықаралық деңгейде танылуы да ұлттық өнердің мүмкіндігін көрсетеді. Соның жарқын мысалы – режиссер Асхат Кучинчирековтің «Бауырына салу» фильмі. Туынды қазақтың бала тәрбиесіне қатысты дәстүрін арқау етіп, әжесінің қолында өскен баланың туған ата-анасына қайта бейімделу кезеңін баяндайды. Фильмде ұлттық дәстүрмен қатар отбасы, бала психологиясы, ата-ана жауапкершілігі және ұрпақтар сабақтастығы мәселелері қозғалады. Қазақстан атынан 2025 жылғы «Оскар» сыйлығының халықаралық толықметражды фильм санатына ұсынылуы да отандық кино үшін маңызды оқиға болды.
Бұл фильмнің «Оскар» сыйлығын жеңіп алғанын емес, Қазақстан атынан үміткер ретінде ұсынылғанын білдіреді. Мұндай жетістіктер қазақ қоғамына тән оқиғалардың әлемдік көрерменге де түсінікті әрі әсерлі бола алатынын дәлелдейді. Демек, әлемге танылу үшін ұлттық ерекшеліктен бас тартудың қажеті жоқ. Керісінше, өз халқыңның өмірін шынайы көрсете білу – халықаралық аудиторияға жол ашатын мүмкіндік.
Қазақ киносының алдында әлі де шешімін күткен мәселелер бар. Олардың қатарында сапалы сценарий тапшылығы, жас режиссерлерге мүмкіндік беру, деректі киноны дамыту, өңірлердегі кино қолжетімділігі және мемлекеттік қолдаудың тиімділігі тұр. 2019 жылы қабылданған «Кинематография туралы» заң отандық кино саласын қолдаудың құқықтық негізін қалыптастырды. Алайда мемлекеттік қолдау тек түсірілген фильмдердің санымен немесе бөлінген қаражатпен бағаланбауы керек. Оның нәтижесі көрерменге жеткен сапалы туындылардан, халықаралық деңгейдегі танылудан және ұлттық мәдениетке қосқан үлесінен көрінуі тиіс. Кино өндірісінде шығармашылық еркіндік те маңызды. Себебі қоғамның шынайы бейнесін көрсету үшін режиссерге тек әдемі көріністерді емес, күрделі мәселелерді де ашық бейнелеу мүмкіндігі берілуі қажет. Киноның міндеті – қоғамды мінсіз етіп көрсету емес, оның шындығын көркем әрі жауапты түрде жеткізу.
Қорытындылай айтқанда, қазақ киносы – өткеніміздің естелігі ғана емес, бүгініміздің көрінісі және болашағымызға қалатын мәдени мұра. Біз «Қыз Жібектен» ұлттық дәстүр мен махаббаттың көркем бейнесін көрсек, «Амангелдіден» тарихи жадымызды танимыз, «Шалдан» адамның ішкі төзімін, «Бауырдан» отбасы мен бала тағдырының маңызын түсінеміз. Ал қазіргі туындылардан бүгінгі қоғамның мәселелері мен өзгерістерін іздейміз. Бірақ экраннан өзімізді көру үшін кино тек өткенді қайталамауы керек. Ол бүгінгі адамның қуанышы мен мұңын, қоғамның жетістігі мен кемшілігін, айтылған сөз бен айтылмай қалған шындықты да көрсетуі қажет.
Өйткені киноның шынайылығы кейіпкерлердің қазақша сөйлеуімен немесе ұлттық киім киюімен ғана өлшенбейді. Оның шынайылығы – көрерменнің экрандағы оқиғадан өз өмірін, өз ортасын және өз қоғамын тани алуында. Егер кино қоғамның айнасы болса, онда сол айнадан тек әдемі бейнемізді емес, өзгертуге тиіс кемшіліктерімізді де көре білуіміз керек. Себебі ұлттың шынайы келбеті экранда қалай бейнеленгенімен ғана емес, сол бейнеге қаншалықты адал қарай алғанымен өлшенеді.
Айкүміс ЖАМАЛБЕК,
«Ы. Алтынсарин» атындағы
№83 мектеп –гимназиясының 11 «А» сынып оқушысы
Астана қаласы, Сарайшық ауданы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік
басылым-сайтының Жас тілшісі
