Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Бір кездері айдынды теңіз болған Арал бүгінде табиғат пен адам арасындағы жауапкершіліктің символына айналды.
Теңізден тағдырға айналған тарих
Арал теңізі – Қазақстан мен Өзбекстан аумағында орналасқан, кезінде әлемдегі ең ірі ішкі су айдындарының бірі болған табиғи байлық. Оның жағалауында балық шаруашылығы дамып, мыңдаған адамның тұрмысы теңізбен тығыз байланысты болды. Алайда ХХ ғасырдың екінші жартысында Сырдария мен Әмудария өзендерінің суы суармалы егіншілікке, әсіресе мақта өсіруге көптеп бұрыла бастады. Соның салдарынан теңізге құятын су көлемі азайып, Арал біртіндеп тартыла түсті. (UNDP)
Бұл өзгеріс тек табиғатқа емес, адамдардың өміріне де әсер етті. Балық шаруашылығы әлсіреп, жұмыс орындары азайды, теңіз табанының құрғауы нәтижесінде тұзды әрі шаңды бөлшектердің таралуы күшейді. Бір кездері теңізге жақын орналасқан елді мекендер кейін жағалаудан ондаған шақырым алыстап қалды.
Экологиялық апаттың салдары
Аралдың тартылуы – бір ғана аймақтың мәселесі емес. БҰҰ Даму бағдарламасының мәліметінше, теңіздің құрғауы жердің деградациясына, шөлейттенуге, биоалуантүрліліктің азаюына және аймақтық климаттың өзгеруіне әсер етті. Құрғаған теңіз табанынан көтерілген тұзды шаң жел арқылы алыс қашықтықтарға таралады. (UNDP)
Теңіз тартылған сайын табиғи тепе-теңдік те өзгерді. Бұрын су айдыны маңындағы ауа райын жұмсартып, аймақтың табиғи ортасына әсер етсе, қазір құрғаған жерлердің үлкен бөлігі шөлейттену үдерісіне ұшырап отыр.
Сондықтан Арал мәселесі бізге бір маңызды шындықты көрсетеді: табиғи ресурсты дұрыс пайдаланбаудың салдары ондаған жылдарға, тіпті бірнеше ұрпаққа созылуы мүмкін.
Арал – халық тағдыры
Арал туралы сөз қозғағанда біз тек су көлемі мен экологиялық көрсеткіштерді емес, осы өңірде өмір сүріп жатқан адамдардың тағдырын да айтуымыз керек.
Балықшы үшін теңіз – күнкөріс көзі. Отбасы үшін – тұрақты табыс. Ал тұтас елді мекен үшін – болашақтың кепілі. Теңіздің тартылуы осы қалыптасқан өмір салтына үлкен өзгеріс әкелді.
Сондықтан Аралды қалпына келтіру – жай ғана табиғатты қорғау жобасы емес. Бұл – халықтың тұрмысын, экономикасын және туған жердің болашағын қорғау мәселесі.
Үміт бар: Солтүстік Аралдың өзгерісі
Арал тағдыры тек қасірет тарихы болып қалмауы керек. Қазақстанда Солтүстік Аралды сақтау және қалпына келтіру бағытында нақты жұмыстар жүргізіліп жатыр.
Көкарал бөгетінің салынуы Солтүстік Аралдағы суды сақтауға мүмкіндік берді. Қазақстанның Су ресурстары және ирригация министрлігінің мәліметінше, алғашқы кезең нәтижесінде Солтүстік Аралдағы су көлемі 42%-ға артып, 27 млрд текше метрге жеткен. Сонымен қатар судың тұздылығы шамамен төрт есе төмендеп, жыл сайынғы балық аулау көлемі 8 мың тоннаға жеткен. (Госуслуги)
2026 жылғы ресми мәлімет бойынша, Солтүстік Аралдағы су көлемі 23,40 млрд текше метрге жеткен. 2022 жылы бұл көрсеткіш 18,9 млрд текше метр болған. Қазір екінші кезең аясында теңіздегі су көлемін 34 млрд текше метрге дейін жеткізу және Көкарал бөгетін қайта жаңғырту жоспарланып отыр. (Госуслуги)
Бұл сандар – табиғатты қалпына келтіру мүмкін екенін көрсететін маңызды белгі.
Сексеуіл – шөлге қарсы қалқан
Арал өңірін қалпына келтіру тек теңізге су жіберумен шектелмейді. Құрғаған теңіз табанына сексеуіл және басқа да өсімдіктер отырғызу жұмыстары жүргізілуде.
Сексеуілдің тамыры топырақты бекітіп, желмен көтерілетін шаң мен тұздың таралуын азайтуға көмектеседі. Дүниежүзілік банк мәліметтерінде Қызылорда өңірінде құрғаған Арал табанын қалпына келтіру үшін көгалдандыру жұмыстары жүргізіліп жатқаны және миллиондаған көшет отырғызылғаны көрсетіледі. (Всемирный банк)
Бұл жерде кішкентай ғана көшеттің өзі үлкен экологиялық мақсаттың бір бөлігіне айналады.
Арал бізге не үйретеді?
Аралдың тарихы – адамзат үшін үлкен сабақ.
Біріншіден, суды үнемдеу – әр адамның жауапкершілігі. Су шексіз ресурс емес. Оны ауыл шаруашылығында да, өндірісте де, күнделікті өмірде де тиімді пайдалану қажет.
Екіншіден, табиғаттың бір бөлігіне жасалған әрекет басқа аймақтарға да әсер етуі мүмкін. Аралдың тартылуы бірнеше мемлекеттің табиғатына, экономикасына және халқына әсер етті.
Үшіншіден, экологиялық мәселені шешу үшін ұзақ мерзімді жоспар мен ортақ әрекет қажет. Аралға су жеткізу, суару жүйелерін жаңарту, суды үнемдеу, сексеуіл егу және мемлекетаралық келісімдер – бір-бірімен байланысты жұмыстар.
Жастардың рөлі қандай?
Аралдың болашағы бүгінгі жастардың экологиялық мәдениетіне де байланысты.
Табиғатты қорғау үлкен жобалардан ғана басталмайды. Бір литр суды босқа ағызбау, өзен-көлді ластамау, ағаш отырғызу, қоқысты дұрыс тастау, қоршаған орта туралы білімді арттыру – мұның бәрі табиғатқа деген жауапкершіліктің көрінісі.
Қазіргі жас ұрпақ Аралдың тарихын білуі керек. Өйткені өткенді білмеген адам болашақтағы қателіктің алдын ала алмайды.
Қорытынды:
Арал – жоғалған табиғаттың ғана емес, қайта қалпына келтіруге болатын үміттің де символы.
Кезінде адам әрекеті теңіздің тартылуына себеп болса, бүгін адамзаттың жауапты әрекеті оның бір бөлігін қайта жандандыруға мүмкіндік беріп отыр. Солтүстік Аралдағы су көлемінің өсуі, балық шаруашылығының жандануы және экологиялық жобалардың жүзеге асуы – соның дәлелі. (Госуслуги)
Арал тағдыры бізге қарапайым, бірақ маңызды ой қалдырады:
Табиғат – бізге уақытша берілген байлық емес, келесі ұрпаққа аманат.
Сондықтан Аралды сақтау – тек мамандардың немесе мемлекеттің міндеті емес. Ол – табиғатты құрметтейтін әр азаматтың ортақ жауапкершілігі.
Аралды сақтасақ – табиғатты сақтаймыз.
Табиғатты сақтасақ – болашақты сақтаймыз.
БАҚЫТЖАН Ерсайын,
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы,
Қожабақы ауылы, «№25 орта мектептің» 11- сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым сайтының Жас тілшісі
Пайдаланылған дереккөздер
- Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі. «Солтүстік Арал: қалпына келтіру динамикасы», 2026.
- Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі. «Солтүстік Аралды сақтау жобасының алғашқы кезеңінің нәтижесінде теңіздегі су көлемі 42%-ға ұлғайды».
- United Nations Development Programme (UNDP). The Woman and the Sea: A journey toward revival and a sustainable future, 2025.
- United Nations Development Programme (UNDP). Oases of Hope: How micro-nurseries help restore the Aral Sea, 2025.
- World Bank. From Dust to Orchards: Tree Planting Revives Kazakhstan’s Degraded Soil, 2026.
- UNDP. Monitoring of the drained bottom of the Aral Sea, 2021.
