? Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).
Жолдаған: автор Ғаниқызы Дәрия
ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамына халықтың мұң-мұқтажын жеткізіп қана қоймай, елдің саяси және әлеуметтік мәселелерін талқылайтын ұлттық басылым қажет болды. 1913 жылғы 2 ақпанда Орынбор қаласында жарық көрген «Қазақ» газеті осы қажеттіліктен туып, ұлттық қоғамдық ойдың қалыптасуына ықпал етті. Оның алғашқы редакторы Ахмет Байтұрсынұлы болса, Әлихан Бөкейхан мен Міржақып Дулатұлы басылымның идеялық бағытына елеулі үлес қосты. Биыл Әлихан Бөкейханның туғанына 160 жыл толуына орай газеттің тарихи мұрасын зерттеу қазақ журналистикасының қалыптасу жолын түсіну үшін маңызды.
«Қазақ» газетінің мақсатын Ахмет Байтұрсынұлының алғашқы санда жарияланған «Құрметті оқушылар!» мақаласындағы басылым халықтың «көзі, құлағы һәм тілі» болуы керек деген тұжырым айқындайды. Бұл сөздер газет міндетінің ақпарат таратумен шектелмегенін көрсетеді. Басылым халықтың мәселелерін жариялап, қоғамдық пікір қалыптастыруға ұмтылды. Менің ойымша, «Қазақ» газетінің басты ерекшелігі – елдің күнделікті мәселелерін ұлттық болашақпен байланыстыра қарастыруында. Мұны жер, білім және саяси құқықтар тақырыптарына арналған жарияланымдарынан байқауға болады.
Әлихан Бөкейханның публицистикасындағы негізгі мәселелердің бірі– жер тағдыры. Патшалық Ресейдің қоныс аудару саясаты қазақтардың дәстүрлі шаруашылығына әсер етіп, жерді пайдалану мәселесін күрделендірді. Мейірім Бақытжанованың 2021 жылғы 28 сәуірде Aikyn.kz сайтында жарияланған «Алаш қайраткерлері «Қазақ» газетінде жер туралы қандай мәселе көтерді?» атты мақаласында келтірілген деректер бойынша, 1913 жылы қазақтарға жер бөлу мәселесі талқыланып, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу және Сырдария облыстарына тиесілі аумақтар көрсетілген. Бұл деректер жер мәселесінің қазақ қоғамы үшін қаншалықты өзекті болғанын аңғартады. Алайда жер көлемін көрсету мәселенің мәнін толық ашпайды: жердің кімге берілгені, оны пайдалану шарттары және шешімдердің жергілікті халыққа әсері де маңызды болды.
Осы тұрғыдан Әлихан Бөкейханның «Қыр баласы» бүркеншік атымен жарияланған «Үшінші дума һәм қазақ» мақаласы ерекше назар аударуға лайық. Онда қазақ мәселесі Ресейдің ІІІ Мемлекеттік думасындағы саяси жағдаймен байланысты қарастырылады. Мақаланың мазмұны жер тағдырының тек шаруашылыққа емес, саяси өкілдікке де тәуелді болғанын түсінуге мүмкіндік береді. Әлихан Бөкейханның журналист ретіндегі ерекшелігі – мәселені баяндаумен шектелмей, оның саяси себептерін ашуға ұмтылуы. Бұл тәсіл оқырманға оқиғаның салдарын ғана емес, оның қалай қалыптасқанын да түсіндіреді.
Жер тақырыбымен қатар, газетте оқу-ағарту мәселесі де көтерілді. Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу жайы» атты мақаласы білімнің халық өміріндегі орнын көрсететін жарияланымдардың бірі. Білім беру мен ана тілінде оқыту мәселелерінің баспасөзде талқылануы қазақ зиялыларының ағартушылыққа ерекше мән бергенін дәлелдейді. Жер мен білім тақырыптарын қатар қарастырғанда, олардың өзара байланысы байқалады: жер халықтың материалдық тіршілігінің негізі болса, білім қоғамдық және экономикалық мүмкіндіктерді кеңейтудің жолы болды. Осыдан «Қазақ» газетінің жеке мәселелерді ғана емес, қоғам дамуының өзара байланысты бағыттарын қарастырғанын көреміз.
Басылымның ұлттық сипаты тіл мен бірегейлік мәселелерінен де көрінді. Қазақ тілінде ақпарат тарату арқылы газет оқырманның қоғамдық мәселелерді өз тілінде түсінуіне мүмкіндік берді. Бұл – тек тілдің қолданыс аясын кеңейту емес, халықтың қоғамдық өмірге қатысуына жағдай жасау еді. Ұлттық баспасөздің тарихи маңызы дәл осы тұста айқындалады: ол халыққа ақпарат берумен қатар, ортақ мәселелерді талқылайтын кеңістік қалыптастырды.
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін «Қазақ» газетінің қоғамдық-саяси қызметі жаңа кезеңге өтті. Ұлттық автономия, жергілікті басқару және қазақ халқының саяси құқықтары жөніндегі мәселелер кеңінен талқыланды. 1917 жылғы желтоқсанда өткен Екінші жалпықазақ съезінде Алаш автономиясын құру туралы шешім қабылданып, Әлихан Бөкейхан Алашорда үкіметінің төрағасы болып сайланды. Бұл оқиғалар оның публицистикалық қызметі мен саяси күресінің байланысын көрсетеді. Дегенмен газетті тек Алаш қозғалысының ақпарат құралы ретінде бағалау жеткіліксіз: оның беттерінде ағарту, тіл және шаруашылық мәселелері де маңызды орын алды.
«Қазақ» газетінің материалдары бүгінгі күні де тарихи дерек ретінде құнды. Зерттеуші ғалым Талғат Мекебаев пен Жанболат Құмғанбаевтың Әлихан Бөкейхановтың газеттегі қызметіне арналған ғылыми зерттеуі басылым мұрасын Алаш қозғалысының тарихы мен сол кезеңдегі қоғамдық-саяси ойды зерделеу тұрғысынан қарастыруға негіз береді. Мұндай зерттеулердің маңызы – тарихи тұлғалардың қызметін жалпы сипаттаумен шектелмей, нақты жарияланымдар арқылы олардың көзқарасын, көтерген мәселелерін және дәлелдеу тәсілдерін анықтауға мүмкіндік беруінде. Сонымен бірге бүркеншік атпен жарияланған мақалалардың авторлығын және тарихи деректердің дұрыстығын бастапқы дереккөздер арқылы тексеру қажет.
Әлихан Бөкейханның мұрасын бүгінгі журналистикамен байланыстыра қарастырғанда, ең алдымен, дерекке сүйену мен мәселенің себебін ашу қағидаларына назар аудару керек. Қазіргі медиада ақпарат жылдам таралғанымен, оның дұрыстығын тексеру, бірнеше дереккөзді салыстыру және оқырманға оқиғаның мәнін түсіндіру журналистің негізгі міндеттері болып қала береді. «Қазақ» газетінің жер мәселесін саяси өкілдікпен, ал білімді қоғамның дамуымен байланыстыра қарастыруы осы тұрғыдан маңызды тарихи тәжірибе саналады.
Жалпы, «Қазақ» газеті мен Әлихан Бөкейхан мұрасының құндылығы– ұлттық мәселелерді көтеріп қана қоймай, олардың себептері мен қоғамдық салдарын талқылауға ұмтылуында. Жер, білім, тіл және саяси құқықтар туралы жарияланымдар басылымның халықтың қоғамдық санасына ықпал етуге бағытталғанын көрсетеді. Бұл мұрадан алатын басты сабақ – журналистің міндеті ақпаратты жеткізумен шектелмейді; ол деректі тексеріп, мәселенің мәнін ашып, қоғамға ой салуы керек. Сондықтан Әлихан Бөкейханның публицистикалық қызметін зерттеу ұлттық тарихты танумен қатар, бүгінгі журналистиканың жауапкершілігін түсінуге де мүмкіндік береді.
Бектас Салтанат,
Ғаниқызы Дәрия.
ҚазҰУ-дың 1-курс студенттері
Ғылыми жетекші: фил.ғ.к., профессор
Р.С.Жақсылықбаева
Пайдаланған әдебиеттер:
- Байтұрсынұлы А. Құрметті оқушылар! // Қазақ, 1913 жыл, № 1.
- Бақытжанова М. Алаш қайраткерлері «Қазақ» газетінде жер туралы қандай мәселе көтерді? // Aikyn.kz, 28.04.2021.
- Байтұрсынұлы А. Оқу жайы // Қазақ, 1913 жыл, № 11.
- Мекебаев, Т., Құмғанбаев, Ж. «Қазақ» газетіндегі Әлихан Бөкейхановтың қызметіне арналған ғылыми зерттеу // ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы.
- «Ұлттың үнпарағы – «Қазақ» газеті: ашылуы, авторлар және тарихи миссиясы» //Kazinform, 08.02.2026.
