? Сурет: ЖИ көмегімен жасалынды (Жасанды интеллект).
Жолдаған: автор Тоғжан Төлеген
Бүгінгі ақпарат тасқынында шындықты іздейтін қоғам бар ма, әлде ақпаратты таратумен ғана шектелетін қоғамға айналып барамыз ба?
1913 жылы Орынбор қаласында жарық көрген «Қазақ» газеті ұлттық баспасөз тарихында ерекше орын алды. Оның қалыптасуы мен дамуына Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы және Міржақып Дулатұлы секілді ұлт зиялылары зор үлес қосты. Олар өз мақалаларында жер, тіл, білім, елдік және халықтың әлеуметтік жағдайы сияқты өзекті мәселелерді көтеріп, қоғамды ойлануға шақырды.
Бүгінде ақпарат әлеуметтік желілер арқылы санаулы секундта таралады. Алайда ақпараттың көптігі қоғамның саналы болуына әсерін тигізе қоймайды. Жалған мәліметтер мен үстірт пікірлер көбейген заманда журналистің басты міндеті — шындықты іздеу, деректі тексеру және маңызды мәселелерді терең түсіндіру. Осы тұрғыдан алғанда, «Қазақ» газетінің тарихи тәжірибесі қазіргі журналистика үшін де маңызын жоғалтқан жоқ.
ХХ ғасырдың басы қазақ қоғамы үшін күрделі кезең болды. Жер мәселесі, отарлық басқару, білім беру, тілдің сақталуы және халықтың әлеуметтік жағдайы ел ішінде кеңінен талқыланды. Қоғамға осы мәселелерді көтеретін, халықтың сауатын арттыратын және ортақ пікір қалыптастыратын ұлттық басылым қажет еді.
1913 жылғы 2 ақпанда Орынбор қаласында «Қазақ» газетінің алғашқы саны жарық көрді. Басылымның алғашқы бас редакторы Ахмет Байтұрсынұлы болды. Әлихан Бөкейханов пен Міржақып Дулатұлы да газет жұмысына белсенді араласты. Газет 1913–1918 жылдары шығып, қазақ халқының қоғамдық-саяси және мәдени өміріндегі маңызды мәселелерді жариялады.
«Қазақ» газетінің ерекшелігі — оқиғаларды хабарлаумен ғана шектелмей, олардың себептері мен салдарын түсіндіруге ұмтылуы. Басылым беттерінде жер, оқу-ағарту, тіл, шаруашылық және ел басқару мәселелері көтерілді. Осылайша газет әртүрлі аймақтағы қазақ оқырмандарына ортақ мәселелерді танытып, қоғамдық пікірдің қалыптасуына ықпал етті.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов — қоғам және мемлекет қайраткері, публицист, ғалым әрі Алаш қозғалысының жетекшілерінің бірі. Оның қызметі қазақ халқының саяси және рухани дамуына бағытталды.
Бөкейханов баспасөздің халыққа ой салатын, қоғамдағы өзгерістерді түсіндіретін маңызды құрал екенін жақсы түсінді. Ол «Қазақ» газетінде жер, шаруашылық, білім және саяси өзгерістерге қатысты мәселелерді көтерді. Оның мақалаларында халықтың болашағына алаңдау, қоғамдық жағдайды талдау және деректерге сүйену ұстанымдары байқалады.
Әсіресе жер мәселесі оның қоғамдық көзқарасында маңызды орын алды. Жер қазақ халқы үшін тек шаруашылық көзі емес, тұрмыс-тіршілігі мен болашағының негізі еді. Сондықтан бұл мәселені баспасөзде талқылау халықтың өз жағдайын түсінуіне және ұлттық мүддеге назар аударуына мүмкіндік берді.
Әлихан Бөкейхановтың публицистикалық мұрасы — сол дәуірдегі қоғамдық ойды танытатын маңызды дерек. Оның қызметі журналистиканың қоғамдағы мәселелерді көрсетумен қатар, халықтың оларды түсінуіне де ықпал ете алатынын дәлелдейді.
Осы тұста Әлихан атамыздың өзі жазған 200 ден астан мақалаларының ішінен 3-не талдау жасадым.
«Қазақ» мақаласы — мақалада халықтың саны мен жер көлеміне назар аударылады. Бұл мәліметтер арқылы қазақ халқының сол кездегі жағдайын түсіндіруге тырысқан. Мақаланың маңызы елдің жағдайын құр сөзбен емес, нақты деректер арқылы көрсетуінде. Бұл халықтың өз жері мен болашағына бейжай қарамауы керектігін аңғартады.
«Кабинет жеріндегі қазақтар» мақаласы.
Бұл мақалада Әлихан Бөкейханов Алтай өңіріндегі қазақтардың жер мәселесін көтереді. Ол кісінің бұл тақырыпқа назар аударуы жердің халық өміріндегі орнын көрсетеді. Қазақ үшін жер тек күнкөріс көзі емес, ата-бабадан қалған мұра әрі келешек ұрпақтың өмірімен байланысты құндылық. Меніңше, мақаланың басты ерекшелігі — жалпы мәселені нақты өңірдегі халықтың жағдайымен байланыстыруы.
«Үшінші Дума һәм қазақ» мақаласы.
Әлихан Бөкейханов бұл мақаласында Ресей Мемлекеттік Думасындағы саяси жағдай мен оның қазақ халқына қатысын қарастырды. Ол саяси оқиғалардың қазақ қоғамына әсерін түсіндіруге назар аударды. Менің ойымша, мақала халықтың елде болып жатқан саяси өзгерістерден хабардар болуы маңызды екенін көрсетеді. Себебі биліктің қабылдаған шешімдері қарапайым халықтың өміріне де әсер етуі мүмкін. Бұл мақала қазіргі журналистикаға да ой салады: журналист жаңалықты жеткізумен шектелмей, оның халық үшін қандай маңызы бар екенін түсіндіруі керек.
Сонымен қатар, Әлихан Бөкейхановтың қазақ әдебиеті тарихындағы ерекше еңбектерінің бірі — Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығын алғашқылардың бірі болып ғылыми тұрғыдан танылуына тоқталайық. Оны қазақтың тұңғыш абайтанушыларының бірі деп атауға негіз бар. Әлиханның 1905 жылы жарияланған Абай туралы мақаласы ақынның мұрасын халыққа таныстыруда маңызды рөл атқарды. Бұл еңбектің құндылығы Абайды тек өлең жазған ақын ретінде емес, қазақ қоғамының рухани дамуына ықпал еткен тұлға ретінде бағалауында еді. Алайда, Абайдың шығармашылығын насихаттап, оның тұлғасын елге танытқан Әлиханның еңбегі уақыт өте келе халық арасында түрлі әңгімелердің тууына да негіз болды. Кейбір ауызша әңгімелерде Абайдың өмірде болғанына күмән келтіріліп, оның бейнесін Әлиханмен байланыстыратын пікірлер айтылды. Абай мен Әлихан — өмір сүрген кезеңдері, шығармашылық мұрасы және қоғамдық қызметі деректермен расталған екі бөлек тұлға.
Осы мәселені талдағанда, назар аударатын негізгі жайт Әлиханның ақын мұрасын бағалап, оны кейінгі ұрпаққа танытудағы рөлі. Ол ұлттық әдебиетті танытуға, қазақтың рухани мұрасын бағалауға және тарихи тұлғалардың еңбегін қоғамдық санаға орнықтыруға үлес қосты.
Әлихан Бөкейхановтың публицистикалық қызметіне талдау жасағанда, оның мақалаларының мазмұнымен қатар, қоғамға ықпал ету мақсатын да ескеру қажет. Ол жер, білім және шаруашылық мәселелерін жеке проблемалар ретінде қарастырмай, оларды қазақ халқының болашағымен байланыстырды. Бұл оның журналистік ұстанымының негізінде ұлттық мүдде мен қоғамдық жауапкершілік тұрғанын көрсетеді. Әлиханның баспасөздегі қызметі журналистің тек оқиғаны баяндаушы емес, оның себептерін түсіндіріп, қоғамның маңызды мәселелеріне назар аудартушы тұлға екенін аңғартады.
Газет беттерінде қазақ қоғамының болашағына тікелей әсер еткен бірнеше маңызды тақырып қамтылды.
Жер мәселесі. Жер халықтың күнкөрісі мен шаруашылығының негізі болды. Газет жер қатынастарына байланысты мәселелерді көтеріп, олардың қоғамдық маңызын түсіндіруге ұмтылды.
Білім және оқу-ағарту. Басылымда сауат ашу, мектептерді дамыту және білімді ұрпақ тәрбиелеу мәселелеріне назар аударылды. Қазақ зиялылары халықтың болашағын біліммен байланыстырып, оқырмандарды ғылымға ұмтылуға шақырды.
Тіл және ұлттық бірегейлік. Қазақ тілінде газет шығару халықтың өз тілінде ақпарат алуына және қоғамдық мәселелерді талқылауына жол ашты. Бұл жазба тілдің дамуына және ұлттық сананың нығаюына ықпал етті.
Әлеуметтік жағдай және қоғамдық басқару. Газетте халықтың тұрмыс-тіршілігі, шаруашылық және саяси өзгерістер туралы материалдар жарияланды. Мұндай мақалалар оқырманның қоғамдағы жағдайды тереңірек түсінуіне мүмкіндік берді.
Бұл тақырыптар «Қазақ» газетінің халық өмірінен алшақ болмағанын көрсетеді. Басылым елдің күнделікті мәселелерін ұлттық деңгейдегі сұрақтармен байланыстырып, қоғамдық пікір қалыптастыруға үлес қосты.
«Қазақ» газетінің тарихи маңызы оның көтерген тақырыптарымен ғана шектелмейді. Ол қазақ тіліндегі публицистиканың дамуына және қоғамдық мәселелерді ортақ талқылауға мүмкіндік берді.
Басылымға әртүрлі зиялылардың қатысуы қазақ қоғамындағы саяси, мәдени және ағартушылық ойлардың таралуына ықпал етті. Газет арқылы оқырмандар өз өңірлеріндегі жағдайлармен қатар, бүкіл халыққа ортақ мәселелер туралы да ақпарат алды.
Сонымен бірге «Қазақ» газетінің тәжірибесі журналистің жауапкершілігін көрсетеді. Қоғамдық маңызы бар мәселені көтеру үшін оны зерттеу, деректерге сүйену және оқырманға түсінікті жеткізу қажет. Бұл қағидалар сол кезде де маңызды болса, қазіргі ақпараттық қоғамда одан сайын өзекті.
«Қазақ» газетінің тарихи қызметін бағалағанда, оның жетістіктерімен қатар, сол кезеңдегі саяси жағдайды да ескеру қажет. Отарлық билік жағдайында ұлттық мәселелерді ашық көтеру оңай болған жоқ, ал баспасөздің қызметі саяси қысым мен цензураға тәуелді болды. Осындай жағдайда газет беттерінде жер, тіл, білім және ел болашағы мәселелерінің талқылануы басылымның қоғамдық маңызын арттырды. Оның ықпалын тек жарияланған мақалалар санымен өлшеу жеткіліксіз: басты көрсеткіш — ұлттық мәселелерді ортақ талқылауға шығарып, оқырманның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына мүмкіндік беруі. Осы тұрғыдан алғанда, «Қазақ» газеті ұлттық баспасөздің ақпарат таратумен қатар, қоғамдық ойды дамытудағы рөлін көрсетті.
Қазіргі кезде ақпарат тарату мүмкіндігі кеңейді. Әлеуметтік желілер мен интернет-басылымдар жаңалықтарды жылдам жеткізгенімен, жалған ақпараттың таралуына да жол ашуы мүмкін. Сондықтан бүгінгі журналист үшін ақпаратты тексеру, дерек пен пікірді ажырату және оқырман сенімін сақтау аса маңызды.
«Қазақ» газетінің мұрасы қазіргі журналистикаға бірнеше сабақ береді. Біріншіден, қоғамға маңызды мәселелерді назардан тыс қалдырмау керек. Екіншіден, ақпаратты үстірт жеткізбей, оның себептері мен салдарын түсіндіру қажет. Үшіншіден, ұлттық тіл мен мәдениетті құрметтеу журналистің кәсіби жауапкершілігінің бір бөлігі болуы тиіс.
Біздің ойымызша, «Қазақ» газетінің тарихын зерттеу — тек өткенді тану емес, бүгінгі журналистиканың міндеттерін түсіну. Бір ғасыр бұрынғы зиялылар халықтың санасын оятуға ұмтылса, қазіргі журналистер де қоғамға шынайы ақпарат ұсынып, сыни ойлаудың қалыптасуына үлес қоса алады.
Бүгінде ақпараттың таралу жылдамдығы артқанымен, оның шынайылығы мен қоғамға пайдасы туралы сұрақтар әлі де өзекті. Сондықтан «Қазақ» газетінің тәжірибесі қазіргі журналистерге кәсіби жауапкершіліктің, дерекке сүйенудің және халық мүддесіне қызмет етудің маңызын еске салады.
Бір ғасыр бұрынғы баспасөздің басты мақсаты халыққа ой салу болса, бүгінгі журналистиканың да міндеті — ақпарат жеткізумен шектелмей, қоғамның саналы дамуына үлес қосу.
Тоғжан Төлеген,
Жасмина Найманюа,
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетінің1-курс студенті.
Ғылыми жетекші — Профессор-зерттеуші
Р.С.Жақсылықбаева
