Фото:АІ, жолдаған автор
«Газеттер өледі, теледидар тарих қойнауына кетеді». Бұл – соңғы он жылдықта жиі айтылатын футуристік болжам. Смартфон ұстаған әрбір адам «мобильді тілшіге» айналған заманда, таңертең шығатын газет пен кешкі жаңалықтардың уақыты өткендей көрінетіні жасырын емес. Бірақ шынымен солай ма? Дәстүрлі БАҚ тарих сахнасынан біржола кете мен, әлде біз тек трансформация процесінің куәсі болып отырмыз ба?
Жылдамдық пен сапаның текетіресі. Бүгінде ақпарат майданындағы басты бәсеке – жылдамдық. Әлеуметтік желілер кез келген оқиғаны сәтінде жеткізуімен алда тұр. Алайда бұл жылдамдықтың екінші, көлеңкелі жағы бар: ол – фейк (жалған) ақпараттар ағыны.
Әлеуметтік желілер көбіне эмоцияға, байбаламға және «лайк» жинауға негізделеді. Мұнда тексерілмеген ақпарат бірнеше минутта миллиондарға тарап кетеді. Ал дәстүрлі БАҚ сабырлылық пен кәсібилікке сүйенеді. Газет немесе ресми телеарна ақпаратты таратпас бұрын оны фактчекингтен (деректерді тексеруден) өткізеді, заңдық тұрғыдан жауапкершілік арқалайды. Қоғам ақпараттық хаостан (бейберекеттіктен) шаршаған кезде, қайтадан ресми, сенімді дереккөздерге бұрылатыны анық. Бұл – дәстүрлі медианың басты өміршеңдік кепілі.
Жойылу емес, эволюция. Дәстүрлі БАҚ-тың қағаз нұсқалары немесе аналогты хабар таратуы азаюы мүмкін, бірақ олардың мазмұны (контенті) жойылмайды. Қазіргі таңда біз медианың сіңісу (конвергенция) процесін көріп отырмыз.
Заманауи газет – бұл тек қағаз қиындысы емес. Бұл – веб-сайт, Telegram-арна, YouTube-тегі сараптамалық жоба және Instagram-дағы Reels видеолар. Бренд сақталады, тек таралу формасы өзгереді. Мысалы, әлемдік The New York Times немесе The Guardian басылымдары цифрлық жазылым жүйесіне көшіп, миллиондаған оқырман жинап, табысын еселеп отыр. Олар форматын өзгертті, бірақ сапалы журналистика стандартын сақтап қалды.
Болашақтың қос қанаты. Болашақта медиа кеңістігі екі үлкен бағытқа бөлініп, бір-бірін жоймай, қайта толықтырып отырады.
Бірінші бағыт – әлеуметтік желілер мен блогерлер. Олардың басты рөлі – оқиғаны жедел хабарлау, алғашқы сигналды беру. Олардың құндылығы жылдамдық пен жеке пікірде жатыр.
Екінші бағыт – кәсіби журналистика. Оның міндеті – оқиғаның мән-жайын түсіндіру, зерттеу және терең талдау жасау. Бұл бағыттың құндылығы сенімділік пен сапаға негізделеді. Сондықтан желідегі қысқа жаңалықтан кейін адамдар мәселенің анық-қанығын білу үшін бәрібір кәсіби БАҚ-қа жүгінеді.
Дәстүрлі БАҚ жойылмайды, ол «жасарады» және жаңа технологиялық киім киеді. Технология дамыған сайын ақпаратты тұтыну құралдары (виртуалды көзілдіріктер, нейрожелілер, голограммалар) өзгере береді. Алайда кәсіби деңгейде жазылған сапалы мақалаға, шынайы репортаж бен әділ сараптамаға деген сұраныс ешқашан жоғалмайды. Өйткені роботтар мен алгоритмдер ақпаратты тарата алғанымен, оған адамдық жанашырлықпен талдау жасай алмайды.
Кәусар АСАН,
Шымкент қаласы, Тұран ауданы,
«Joo High School мектебінің», 11 «L» — сынып білім алушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
Генри Дженкинстің «Конвергенттік мәдениет» теориясы
The New York Times & The Guardian корпоративтік кейстері
Reuters Institute Digital News Report — Оксфорд университеті жанындағы зерттеу институтының жылдық есептері