1 маусым – Халықаралық балаларды қорғау күнімен құттықтаймын!
Әр баланың күлкісі толассыз болсын. Әр отбасында жылы сөз, ашық жүрек және бір-бірін түсінетін тыныштық орнасын. Балаларға тек мереке күні ғана емес, жылдың әр күнінде де сүйіспеншілік, назар және қорғау керек. Осы күннің шаттығы жыл бойы жүректерден кетпесін!
Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Бала тәрбиесі – адамзат өміріндегі ең күрделі әрі жауапты процесс. Бір ата-ана баласын жақсы мектепке беріп, үйірмелерге апарғызады. Екіншісі оған тәттілер мен ойыншықтарды үйіп береді. Үшіншісі тәртіп талап етіп, қатал шаралар қолданады. Қайсысы дұрыс? Жауап бір ғана: тәрбие – бұл балаға айтылған сөз емес, оған көрсетілген үлгі.
Қазіргі отбасылардың көпшілігінде өзекті мәселе – ата-ананың уақыт таппауы. Әкесі кешке жұмыстан шаршап келеді. Анасы үй шаруасымен айналысады. Бала экранға қарап отырады. Ешкім бір-бірімен сөйлеспейді. Бала өзіне деген қызығушылықты сезбейді. Ол «сен маңызды емессің» деген үнсіз хабарды алады. Бұл баланың болашақта өзіне деген сенімсіздікпен, қарым-қатынас проблемаларымен ауыратынына кепілдік.
Тәрбиенің бірінші заңы: баламен сөйлесу – оқыту емес, тыңдау. Ата-аналар көбіне баласына нені істеу керек екенін айтуға асығады. Олар «осылай істе», «анау болма», «дұрыс ойла» дейді. Бірақ бала өз пікірін айтуға құқылы. Тіпті бес жасар баланың да өз сезімін түсіндіруіне жағдай жасау керек. Егер бала сөйлеп болғанша ата-анасы кідірмей кеңес берсе, бала үнсіз қалады. Оның ойын ешкім сұрамайды. Осылайша бала іштей жабылып, өз сезімін бүркеншікке айналдырады.
Екінші заң: бала айтқанды емес, көргенді қайталайды. Ата-анасы үйде ұрысып жатса, бала сыртта агрессия танытады. Ата-анасы темекі шегетін отбасындағы бала темекіні ерте тартады. Егер әкесі анасына көмектеспесе, ұл бала да келешекте сол қатынасты көшіреді. Айту оңай, орындау қиын. Бірақ ата-ана баласына жақсылық тілесе, өзінен бастауы керек. Бала – айна. Сіз оған күлімдесеңіз, ол күледі. Сіз оған айғайласаңыз, ол да айғайлайды. Сіз оны сүйсеңіз, ол сүюді үйренеді.
Үшінші заң: баланың қателесуге құқығы бар. Көптеген ата-аналар баласының қателескенін көргенде түзеуге асығады. Олар қателікті сәтсіздік деп санайды. Бірақ бала қателеспесе, өмірді үйренбейді. Қателесу арқылы бала себеп пен салдарды байланыстырады. Қателесу арқылы бала ұялу мен жеңіс эмоциясын таниды. Егер ата-ана баланың әрбір қателігін сынаса, бала ештеңе істемеуді үйренеді. Ол «қателессем, жазаланамын» деген қорқынышпен өседі. Бұл баланың шығармашылығын жояды. Шешім қабылдау қабілетін өлтіреді. Балаға қателесуге рұқсат етіңіз. Ол өз қатесінен сабақ алып, өсуге мүмкіндік алады.
Төртінші заң: сыйластық тәрбиеден басталады. Баланың сыйластықты түсінуі үшін оған сыйластық көрсетілуі керек. Ата-ана баласына бауырмал болып, оның пікірін білуі керек. Баланың шағын қуаныштарына ортақтасу керек. Бала жылағанда «бос сөз» демеу керек. Бала қатты күлгенде «басымды ауыртпа» деп тоқтатпау керек. Баланы оның қайғысымен жалғыз қалдыруға болмайды. Себебі сыйластық дегеніміз – екі жақты процесс. Ата-ана баласына сыйластықты көрсеткенде ғана бала адамдарға сол қасиетті көрсетуді үйренеді.
Бесінші заң: жалғыз тәрбие жоқ. Ата-анасының қарым-қатынасы бұзылған бала тәрбиесінде жарықшақ пайда болады. Ата-ана бір-бірімен сыйласпаса, олардың баласына беретін тәрбиесі екі жақты болады: «сен менікісін істе», «жоқ, әкеңді тыңда». Бала қай отбасы үлгісін ұстану керегін білмейді. Ол ересектердің араздығының арасында қалады. Ал жалғызбасты ата-аналар үшін де қиын. Олар уақыт пен күштің жетіспеушілігінен баласымен сапалы сөйлесуге үлгермейді. Баланың тәрбиесінде маңызды рөл атқаратын – ата-ананың бірлігі. Бір-біріне деген сүйіспеншілік, өзара көмек, бірлескен шешімдер – балаға ең күшті тәрбие.
Тәрбиенің орталық мәселесі – махаббат пен тәртіптің тепе-теңдігі. Тек махаббат көрсеткен ата-ана баласын бүлдіреді. Бала ешқандай жауапкершілікті сезінбейді. Оның еркіндігі шекарасыз болып, басқалардың сезімін түсінуден айырылады. Бала қорыққандықтан ғана дұрыс іс-әрекет жасайды, бірақ іштей бүлікшіл болып өседі. Тек махаббат пен тәртіп тең болғанда ғана бала өзін-өзі бағалай білетін, басқаны сыйлайтын, жауапкершілікті сезінетін тұлғаға айналады.
Тәрбиенің алтыншы заңы: үй ішіндегі атмосфера – ең жақсы мектеп. Егер үйде тыныштық, сыйластық, қолдау болса, бала сыртқы әлемге дайын болады. Егер үйде айқай, реніш, кінәлау үнемі орын алса, бала ешқашан өзін-өзі бақытты сезінбейді. Бала тәрбиесіндегі ең маңызды ресурс – ата-ананың өз-өзімен қарым-қатынасы. Егер ата-ана өзін жақсы көрсе, өз эмоциясын басқара білсе, бала да сол үлгіні алады. Егер ата-ана үнемі стресте, наразылықта болса, бала да сол күйді бойына сіңіреді.
Бала тәрбиесі – бұл кітаптан оқылатын ғылым емес. Бұл күнделікті өмірдегі ұсақ-түйек әрекеттердің жиынтығы. Бірге таңғы ас ішу. Баланың мектептегі оқиғасын сұрау. Оның суретін қабырғаға іліп қою. Кешке ертегі оқып беру. Бірге күлу. Бұл қарапайым әрекеттердің ешқайсысы ақшамен өлшенбейді. Бірақ олар баланың бүкіл өмірін өзгерте алады.
Аружан МӘУЛІТ,
Алматы қаласы Білім басқармасының
№13 мектеп-гимназияның 11-сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі