«Farabi Shakirti» мектеп мұғалімдері мен орта және жоғары оқу орындары оқытушыларына, сала мамандарына, магистранттар мен жасөспірімдерге арналған Республикалық желілік басылым-сайты
Мамандығым – өмірім

Мамандық таңдаудағы басты қателіктер

Сурет: ЖИ, жолдаған автор

«Адам екі нәрседен қателеспеуі керек: бірі – жар таңдаудан, екіншісі – мамандық таңдаудан» деген нақыл сөз бекер айтылмаған. Расында да, мамандық таңдау – әр адамның болашағына әсер ететін маңызды шешімдердің бірі. Әсіресе, 11-сынып түлектері үшін бұл кезең үлкен жауапкершілікті талап етеді. Өйткені бүгінгі таңдау – ертеңгі өмір жолының бастауы.

Қазіргі таңда көптеген түлектер мамандық таңдауда түрлі қателіктерге жол беріп жатады. Статистикаға сүйенсек, Қазақстанда және көптеген елдерде жоғары оқу орнын бітіргендердің шамамен алпыс пайызы алғашқы үш жыл ішінде дипломы бойынша жұмыс істемейді. Бұл таңдау кезінде жіберілген қателіктердің тікелей салдары.

Ең жиі кездесетін қателік – ата-ананың немесе достардың пікіріне ғана сүйену. Әрине, үлкендердің ақылы маңызды. Дегенмен, болашақта сол мамандық иесі болып еңбек ететін адамның өзі екенін ұмытпау қажет. Зерттеулер көрсеткендей, ата-ана жиі баланың қызығушылығына емес, өзінің орындалмаған арманына немесе сол мамандықтың өз кезіндегі беделіне қарап кеңес береді. Нәтижесінде ата-анасының таңдауымен мамандық таңдаған студенттердің қырық бес пайызы бірінші курстың өзінде оқуға ынтасын жоғалтып, кәсіби күйзеліске ұшырайды. Өз қызығушылығы мен қабілетін ескермей жасалған таңдау кейін өкінішке әкеліп, жылдар бойы сүймейтін жұмыс істеуге мәжбүр етеді.

Келесі бір қателік – мамандықтың беделі мен жалақысына ғана назар аудару. Кейбір жастар жоғары табыс табамын деген оймен өзіне мүлде жақын емес саланы таңдайды. Мысалы, гуманитарий бала физика-математика факультетіне немесе шығармашыл жас экономика саласына түседі. Алайда адам сүйікті ісімен айналысқанда ғана жетістікке жетіп, өз жұмысынан ләззат алады. Бір ғылыми зерттеу бойынша, адамдардың он үш пайызы ғана жоғары ақы төленетін жұмыста өзін бақытты санайды, ал қалған сексен жеті пайызы үшін жұмыстан алған қанағат, ұжымдағы ахуал және өзін-өзі жүзеге асыру маңыздырақ болып шыққан. Сонымен қатар бес жыл бұрын жоғары ақы төленетін мамандық бүгінде өзектілігін жоғалтуы мүмкін. Ал өз ісіне шын берілген маман кез келген салада еңбек нарығынан жоғары бағаланады.

Сондай-ақ көптеген түлектер мамандық туралы толық ақпарат жинамайды. Оның міндеттері қандай, қандай дағдылар қажет, күнделікті жұмыс тәртібі қалай өтеді, еңбек нарығында сұранысы қандай деген сұрақтарға жауап іздемей жатып шешім қабылдайды. Мысалы, психолог мамандығы көпке қызықты көрінеді, бірақ оның сексен пайызы адамдардың эмоционалды проблемаларымен жұмыс істеу, үнемі тыңдау, жұбату және мұның өзі эмоционалды күйіп қалу қаупін тудыратынын аз адам біледі. Нәтижесінде таңдаған бағыты көңілінен шықпай, уақытын жоғалтып жатады. Кейбір түлектер тіпті бірінші сессиядан кейін оқудан шығып қалады. Сондықтан мамандықты таңдамас бұрын кәсіпорындардағы ашық есік күндеріне барып, кәсіби мамандармен сөйлесіп, кем дегенде он вакансияны зерттеп, сол маманға қойылатын талаптарды нақты білген жөн.

Тағы бір маңызды мәселе – өз мүмкіндігін дұрыс бағаламау. Кейде жастар өзгелерге еліктеп, өз қабілетіне сай келмейтін мамандықтарды таңдайды. Кейбір түлек өзін тым жоғары бағалап, күрделі физика-математикалық мамандыққа оңай түсіп кетемін деп бірінші сессияда оқудан шығып қалады. Екінші бір түлек керісінше, өзіне сенімсіздікпен, шығармашылық қабілеті орасан зор бола тұра, есепші мамандығын таңдайды. Ал әр адамның таланты мен дарыны әртүрлі. Гарвард университетінің зерттеуі бойынша, адам өзінің табиғи талантына сәйкес келетін салада жұмыс істегенде, өнімділігі үш есе артады. Сондықтан ең алдымен өзіңді танып, қай іске бейім екеніңді анықтау қажет. Ол үшін кәсіби кеңесшілерден көмек алып, бейімділік тесттерін тапсыруға болады. Қазақстандағы Жастар ресурстық орталықтары мен карьера орталықтары мұндай тесттерді тегін жүргізеді.

Ескеретін қателіктердің бірі – «жұмыста үйреніп кетемін» деген иллюзия. Кейбір мамандықтар, мысалы дәрігер, сәулетші, заңгер мамандықтары күнделікті сегіз-он сағат бойы жоғары зейін мен берік бастапқы білімді қажет етеді. Алдымен оқуға түсіп алайын, кейін үйреніп кетемін деген көзқарас босқа жылдар жоғалтуға әкеліп соғады. Сонымен қатар еңбек нарығындағы сұранысты елемеу де үлкен қателік. Мысалы, ортағасырлық әдебиет зерттеушісі немесе сирек кездесетін тар саладағы мамандықтарды таңдау ұзақ уақыт жұмыссыз қалуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан Қазақстан Республикасы Еңбек министрлігінің жыл сайынғы ең сұранысқа ие елу мамандық пен ең сұранысы төмен елу мамандық тізімін зерделеп отырған жөн.

Бүгінгі түлек – ертеңгі маман. Сондықтан мамандық таңдау кезінде асығыстыққа жол бермеу керек. Мамандық таңдау – бір күнде шешілетін мәселе емес, оған кем дегенде бір жыл бұрын дайындалғаны абзал. Ұлы Абай: «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» дегендей, әр адам қоғамдағы өз орнын табуы тиіс. Дұрыс таңдалған мамандық – табысты болашақтың кепілі. Ал саналы таңдау жасаған жас қана өз арманына жетіп, елінің дамуына үлес қоса алады.

МӘУЛІТ   Аружан,

Алматы қаласы Білім басқармасының

Әуезов ауданы, «№13 мектеп-гимназиясының»

11 — сынып білім алушысы,

Республикалық «Farabi shakirti» журналы

мен  www.farabishakirti.kz  желілік басылым

сайтының Жас тілшісі

Сәйкес жаңалықтар

Болашақта журналист ретінде талқыға салатын тақырыбым

farabi shakirti shakirti

Неліктен мен журналистиканы таңдадым?

farabi shakirti shakirti

«Мамандық таңдау: жүрек қалауы мен қоғам күткен талаптың арасында»