Концертмейстер – балалардың музыкалық жағынан дамуының өзегі

Бұл мақалада мектеп жасына дейінгі балалар қатысатын хор ұжымында концертмейстердің атқаратын рөлі мен жұмысының ерекшеліктері қарастырылады. Кішкентай балаларға тән қабылдау мен вокалдық мүмкіндіктерді ескере отырып, аккомпанементтің маңыздылығы, интонация тұрақсыздығы, назардың жылдам бөлінуі және шектеулі дауыс диапазоны сияқты негізгі қиындықтар сипатталады. Концертмейстердің эмоционалдық, педагогикалық және музыкалық қолдауы, хор жетекшісімен үйлесімді әрекеттесуі және ойын элементтерін қолдану сияқты тиімді тәсілдері ашып көрсетіледі. Мақалада концертмейстер еңбегінің балалардың музыкалық тәжірибесі мен хормен жұмыс істеу дағдыларының қалыптасуындағы орны ерекше екені айқындалады.

Мектеп жасына дейінгі хор ұжымымен жұмыс — музыкалық педагогиканың ең нәзік әрі ең жауапты салаларының бірі. Балалар хорына келген бүлдіршіндерде тәжірибе жоқ, музыкалық есту әлі қалыптаспаған, назар тұрақсыз, бірақ ән айтуға деген қызығушылық пен табиғи құлшыныс өте жоғары. Осындай кезеңде концертмейстер балалардың алғашқы музыкалық қадамдарын дұрыс бағыттап, оларды музыка әлеміне сенімді түрде жетелейтін жетекші тұлғаға айналады. Оның рөлі жай ғана сүйемелдеу емес — ол бағыт-бағдар беретін ұстаз, эмоциялық қолдау көрсетуші, кейде тіпті кішкентай орындаушыларды «құтқарып қалатын» маман.

Концертмейстердің мектеп жасына дейінгі хордағы жұмысы ең алдымен баланың музыканы қалай еститіні мен қабылдайтынын түсінуден басталады. Бұл жастағы балалар дыбысқа тікелей әрі шынайы реакция береді: оларға айқындық, қарапайымдылық, бейнелілік қажет. Сондықтан аккомпанемент техникалық жағынан мінсіз болумен қатар, ең бастысы — түсінікті болуы тиіс. Тым күрделі фактура, артық әуендік әшекейлер немесе күрделі гармония балаларды шатастырып, әннің мелодиялық бағытын жоғалтуына әкелуі мүмкін. Сол себепті концертмейстердің басты тәсілі — ірі, анық музыкалық штрихтар: таза пульсация, айқын мелодиялық сызық, нақты бастау мен дәл аяқталу.

Алайда қарапайымдылық – шеберліктің аздығын білдірмейді. Керісінше, концертмейстерден ең жоғарғы деңгейдегі музыкалық сезімталдық талап етіледі. Балалар тобының тынысын, көңіл-күйін, қысқа назарын сезіну, олардың интонациясын бірде ұстап, бірде жоғалтып ала алатынын алдын ала болжау – осының бәрі аккомпанемент арқылы реттеледі. Кейде назарды жинау үшін кішкене екпін жеткілікті, кейде кішкентай интонациялық ишара керек, кейде ойынды еске түсіретін көңілді дыбыстар топты қайтадан жинақтап береді.

Мектеп жасына дейінгі хордағы негізгі қиындықтардың бірі –интонацияның тұрақсыздығы. Баланың дауысы әлі қалыптасу үстінде, ал биіктікті дәл ұстап тұру қабілеті интуитивті деңгейде ғана жұмыс істейді. Мұндай жағдайда концертмейстер – тұрақты дыбыстың басты көзі. Ол мелодияны дублирлейді, бағыттайды, балаларды жоғалтып алмау үшін дыбыстық тірек береді. Егер аккомпанемент дұрыс болмаса немесе тым күрделі болса, хордың интонациялық тұтастығы бірнеше секунд ішінде бұзылып кетуі мүмкін.

Эмоциялық қолдау да концертмейстердің жұмысының маңызды бөлігі.  Мектеп жасына дейінгі хор – бұл әрдайым көңілді, сезімтал, жылжымалы атмосфера. Балалар өзін жайлы сезінгенде ғана сенімді әрі ашық айтады. Осы себепті аккомпанемент балалардың сезімін бағыттайтын құралға айналады: колыбельная – жұмсақ әрі тыныш, марш – жинақы әрі қуатты, көңілді ән – ойнақы әрі жарқын. Балалар музыкадағы көңіл күйді сөзден гөрі тез қабылдайды, сондықтан концертмейстер олардың эмоционалдық қозғалысын басқарушыға айналады.

Концертмейстер мен хор жетекшісінің үйлесімді жұмысы – табысты репетицияның басты шарты. Бұл жастағы балалар дирижердің қимылдарын әрдайым түсіне бермейді, сондықтан фортепианодағы сүйемелдеу де белгілі бір деңгейде дирижер міндетін орындайды. Ол балаларға қай жерде бастау, қай жерде тыныс алу, қай жерде тоқтау керектігін көрсететін дыбыстық бағдар береді. Мұғалім мен концертмейстер бір тізбекте жұмыс істегенде, репетициялар табиғи әрі жеңіл өтеді – музыка өзі процессті реттейді.

Концертмейстер тәжірибесінде кішкентай, бірақ өте маңызды кәсіби құпиялар көп. Балалар шаршағанда фактураны жеңілдету – бірден нәтиже береді. Қиын жер алдында шағын интонациялық ишара – фраза таза шығады. «Секірген» аккордтар, «жүрген» бас партиясы, «толқын» тәрізді әуез – ойын элементтері балаларды бірден қызықтырады және зейінді қайта жинайды. Бұл тәсілдер – жай ғана музыкалық әдіс емес, балалармен олардың өз тілімен, яғни ойын, сезім және қимыл арқылы сөйлесудің жолы.

Концертмейстердің жұмысы – ең алдымен адамға бағытталған жұмыс. Баланың алғаш рет мелодияның сұлулығын естуі, өз дауысын табуы, топпен бірге ән айту қуанышын сезінуі – осының бәрі концертмейстердің қолдауымен жүзеге асады. Бұл – музыкаға деген алғашқы сүйіспеншілікті қалыптастыратын, болашақ шығармашылықтың іргетасын қалайтын еңбек.

Сондықтан концертмейстердің қызметін қосымша немесе екінші дәрежелі деп атауға болмайды. Ол – хормен жұмыс жасаудың негізі, балалардың музыкалық дамуының өзегі. Бұл мамандықта қарапайым көрінетін нәрселердің артында үлкен кәсіпқойлық жатыр, ал нәтижесі балалардың әніндегі сенім мен қуаныштан көрінеді.

Регина Мухтаровна СЕРИКОВА,

Астана қаласы әкімдігінің №2 өнер мектебі ШЖҚ МКК

концертмейстері, педагог модератор

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Асафьев Б. В. Музыкалық- педагогикалық очерктер. — Москва: Музыка, 1973.

2.Выготский Л. С. Өнер психологиясы. — Москва: Лабиринт, 1997.

3.Жирков А. Н. Мектепке дейінгі музыкалық тәрбие әдістемесі. — Санкт-Петербург: Детство-Пресс, 2015.

4.Колесникова Е. В. Балалар хоры: теория және практика. — Москва: Владос, 2012.

5.Кэнфилд Б. Бала дауысын дамыту және қолдау. — Москва: Музыка, 2009.

6.Орфинская Е. В. Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық дамуы. — Москва: Академия, 2010.

7.Пожалостина Л. В. Балалар хорының әдістемелік негіздері. — Москва: Просвещение, 2014.

8.Римский-Корсаков Н. А. Гармонияны үйренуге практикалық нұсқаулық. — Санкт-Петербург, 1893.