Фото: АІ, жолдаған автор
Бүгін — 1 маусым – Халықаралық балаларды қорғау күні
Балалық шақ десе, ағаш басына үйшік салып, тізесі сырылғанша көшеде асыр салған, кеш батқанша доп қуған қарадомалақтар көз алдымызға келеді. Бұл – біздің жадымыздағы алаңсыз, шынайы әрі қайталанбас әлем еді. Ал бүгінгі көрініс мүлдем бөлек. Аулалар қаңырап бос тұр. Онда бала дауысы емес, көліктердің дабылы ғана естіледі. Бүгінгі ұрпақ «цифрлы бесікте» тербеліп өсіп келеді. Бесік жырының орнын YouTube-тің дайын контенті, ал асық пен қуыршақтың орнын бес дюймдік суық экран басты.
Технология бізге шексіз мүмкіндіктер ашты, бірақ оның бағасы тым қымбат болып тұрған сияқты. Біз балаларымызды сыртқы әлемнің қауіп-қатерінен қорғаймыз деп үйде қалдырдық, бірақ оларды интернеттің шекарасыз, қоршаусыз әлеміне жалғыз жібердік. Сонда бүгінгі ұрпақ экранға үңіліп отырып, өмірден нені жоғалтып жатыр? Осы мәселенің тереңіне бойлап көрейік.
Доспен бетпе-бет тілдесудің жылылығы: Бұрын балалар ренжіссе де, татуласса да шынайы өмірде, көзбе-көз шешетін. Бұл олардың эмпатиясын, яғни өзгенің сезімін түсіну қабілетін арттырып, әлеуметтік дағдыларын қалыптастыратын. Бүгінде балалар сезімін смайликтермен білдіреді. Тілдесу бар, бірақ қарым-қатынас жоқ.
Жақында отандық әлеуметтік зерттеу аясында мектеп оқушыларына «Досыңмен ренжіссең не істейсің?» деген сұрақ қойылды. Олардың 70 пайыздан астамы «Блокқа салып тастаймын» немесе «Чаттан шығып кетемін» деп жауап берген. Түйінді мәселені сөйлесіп шешу, адамның көзіне қарап кешірім сұрау немесе өз ренішін дұрыс жеткізу деген ұғымдар цифрлық перденің артына жасырынып қалды. Соның салдарынан балалар виртуалды әлемде мың досы болса да, шынайы өмірде жалғыздықтан зардап шегеді. Желідегі белсенді бала шынайы ортаға келгенде тұйықталып, өзін қолайсыз сезінеді.
«Дофаминдік тұзақ» және зейіннің шашырауы: Қазіргі балалардың бір минут та бір орында тапжылмай отырып, кітап оқуы немесе мұғалімді мұқият тыңдауы қиындап барады. Бұған баланың кінәсі шамалы, мәселе – мидың жұмыс істеу ерекшелігінде. Әлеуметтік желілердегі қысқа бейнероликтер (TikTok, Reels) баланың миын дайын, жылдам әрі ешқандай интеллектуалды күш жұмсамай-ақ алынатын «ләззат гормонына» (дофаминге) үйретіп тастады.
Психологияда «клиптік ойлау» (clip thinking) деген ұғым кеңінен зерттеліп жатыр. Бала ақпаратты тұтас қабылдай алмайды, тек үзінді, жалт-жұлт еткен фрагменттер арқылы көруге дағдыланады. Мектептегі сабақ немесе көркем әдебиет секунд сайын ауысып тұрмайтындықтан, баланың миы оны «қызықсыз» деп тауып, зейін қоюдан бас тартады. Соның салдарынан эмоционалдық тұрақсыздық, сабақ үлгерімінің төмендеуі және күйгелектік белең алуда.
Өзгенің өмірімен өмір сүру (Жалған идеалдар). Әлеуметтік желі – мінсіз өмірдің үлкен көрмесі сияқты. Күнделікті қымбат ойыншықтар, бренд киімдер, саяхаттар және мінсіз бақытты болып көрінетін блогер-балалардың өмірі. Мұны сүзгісіз, үздіксіз көрген бала санасында «Менің өмірім неге олай емес?», «Менің ата-анам неге маған оны әпермейді?» деген сұрақтар мен ішкі наразылық оянады. Бұл баланың өзін-өзі бағалауын (самооценка) күрт төмендетіп, ерте жастан депрессия мен психологиялық қысымға жетелейді. Өз шынайы өмірінен қашып, виртуалды әлемнің «кейіпкері» болуға ұмтылады.
Тепе-теңдікті қалай табамыз? Шешім – телефонды баладан біржолата тартып алып, оны тас ғасырына қайтару емес. Заман ағымына қарсы тұру мүмкін емес. Басты мақсат – цифрлық мәдениет пен саналы тепе-теңдікті сақтау.
«Экрансыз аймақтар» мен уақыт белгілеу: Үйде ортақ отбасылық ереже енгізіңіз. Мысалы, тамақтану үстінде және ұйықтар алдында 1 сағат бұрын ешкім (соның ішінде ата-ана да) телефон ұстамайды.
Баламалы қызығушылық ұсыну: Балаға жай ғана «Телефонды таста!» деп айқайлау ешқандай нәтиже бермейді. Оның орнына бірге велосипед тебуді, үстел ойындарын ойнауды немесе спорттық үйірмелерді ұсыныңыз. Экраннан да қызықты, жанды әлем бар екенін бала сезінуі тиіс.
Цифрлық гигиена және медиасауаттылық: Балаға интернеттегі ақпараттың бәрі шындық емесін, әлеуметтік желідегі «мінсіз өмірдің» артында үлкен маркетинг жатқанын түсіндіріңіз.
Телефон – жақсы құл, бірақ өте жаман қожайын. Ол баланың қолындағы білім алатын, әлемді танитын пайдалы құралға айналуы тиіс, бірақ баланың бүкіл өмірін, қиялын, арманын жұтып қоятын құбыжық болмауы керек. Баланың ең тәтті, ең қымбат естеліктері гаджеттің жадында емес, ананың құшағында, әкенің әңгімесінде және достарымен бірге өткізген шынайы сәттерінде қалуы тиіс. Балаларымыздың бақытты балалық шағын экран ұрлауына жол бермейік! Себебі бүгінгі бақытты бала – ертеңгі жарқын болашақтың негізі.
Кәусар АСАН,
Шымкент қаласы, Тұран ауданы,
«Joo High School мектебінің», 11 «L» — сынып білім алушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
*Твенге, Жан М. «iGen: Почему поколение интернета растет менее бунтарским, более терпимым, менее счастливым» (Смартфонның бала психологиясына әсері туралы ауқымды зерттеу).
*Бекер, К. «Клиповое мышление у детей: причины и последствия» // Психология және педагогика журналы, 2022 ж.
*Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) балалардың экран алдында өткізетін уақыты және физикалық белсенділігі туралы ресми ұсыныстары мен есептері.