📸 Сурет: ЖИ (Жасанды интеллект)
Жолдаған автор: Бақытбек Гүлжан, @gulzhan_bq
Қазіргі қоғамда технология қарқынды дамып, ақпарат алмасу бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Бір ғана смартфон арқылы әлемнің кез келген бұрышындағы жаңалықты білуге, түрлі мәлімет алуға және білімімізді жетілдіруге мүмкіндік бар. Алайда осындай мүмкіндіктер көбейген заманда қоғамды алаңдататын бір мәселе бар. Ол – жастардың кітап оқуға деген қызығушылығының төмендеуі.
Бүгінде жастардың басым бөлігі бос уақытын әлеуметтік желілерде өткізіп, қысқа бейнероликтер көруге, түрлі ойындар ойнауға бейім. Ал кітап оқу көпшілік үшін уақытты қажет ететін, кейде тіпті қызықсыз көрінетін әдетке айналған. Осыдан бірнеше жыл бұрын кітап адам үшін білім мен рухани дамудың негізгі көзі саналса, бүгінде оның орнын интернет пен әлеуметтік желілер біртіндеп алмастырып келеді. Бірақ бұл құбылыстың артында қандай себептер жатыр?
Ең алдымен, жастардың кітап оқуға қызығушылығының төмендеуіне әлеуметтік желілердің әсері ерекше. TikTok, Instagram, YouTube сияқты платформалар адам назарын қысқа уақыт ішінде өзіне аударуға бағытталған. Бір бейнероликтен екіншісіне ауысып, бірнеше сағаттың қалай өткенін байқамай қалатындар аз емес. Мұндай ақпаратты жылдам қабылдауға үйренген адамға көлемді мәтінді оқып, оның мазмұнына терең үңілу қиынға соғуы мүмкін. Нәтижесінде жастар ұзақ уақыт бір нәрсеге назар аударудан алыстап, кітап оқуға деген ынтасын жоғалтады.
Екінші себеп – отбасындағы кітап оқу мәдениетінің жеткіліксіздігі. Баланың кітапқа деген сүйіспеншілігі ең алдымен отбасынан басталады. Егер ата-ана кітап оқуды әдетке айналдырса, бала да соған еліктейді. Ал үйде кітап оқуға көңіл бөлінбесе, баланың бұл іске қызығушылығының оянуы қиындай түседі. Сондықтан кітап оқуды тек мектептің міндеті деп қарастыру дұрыс емес. Бұл – отбасы мен қоғамға ортақ жауапкершілік.
Үшіншіден, қазіргі білім беру жүйесінде кейбір оқушылар мен студенттер кітапты білім алу құралы емес, міндетті тапсырма ретінде қабылдайды. Мектеп бағдарламасындағы шығармаларды тек баға алу үшін оқып, олардың мазмұны мен тәрбиелік мәніне терең үңілмейтіндер де кездеседі. Кітап оқуды мәжбүрлеу арқылы емес, оның адам өміріндегі маңызын түсіндіру арқылы қалыптастыру қажет.
Кітап оқымаудың салдары тек білімнің азаюымен шектелмейді. Кітап – адамның сөздік қорын байытып, ойлау қабілетін дамытатын, дүниетанымын кеңейтетін маңызды құрал. Көп оқитын адам өз ойын еркін жеткізіп, пікірін дәлелдеуге, ақпаратты саралауға бейім болады. Ал оқуға қызығушылығы төмен адамның сөздік қоры шектеліп, ойын жүйелі жеткізуі қиындауы мүмкін. Сонымен қатар көркем әдебиет адамның сезімін тәрбиелеп, өзгенің жағдайын түсінуге, мейірімділік пен адамгершілік қасиеттерді бойына сіңіруге көмектеседі.
Дегенмен қазіргі жастар кітап оқымайды деп біржақты пікір айтуға болмайды. Бүгінде электронды кітаптар мен аудиокітаптарға қызығатын, әдеби шығармаларды талқылайтын, кітап туралы әлеуметтік желілерде ақпарат тарататын жастар да бар. Бұл – кітап оқу мәдениетінің жаңа форматта дамып келе жатқанының белгісі. Ең бастысы, кітаптың қағаз немесе электронды түрде оқылуында емес, оның мазмұнын түсініп, алған білімді өмірде қолдана білуде.
Жастар арасында кітап оқу мәдениетін қалыптастыру үшін бірнеше маңызды қадам қажет. Біріншіден, кітапханаларды заманауи талаптарға сай жаңартып, жастарға қолайлы орта қалыптастыру керек. Екіншіден, әлеуметтік желілерді тек ойын-сауық үшін емес, білім мен әдебиетті насихаттау мақсатында да пайдалану маңызды. Үшіншіден, мектептер мен жоғары оқу орындарында кітап талқылау клубтарын ұйымдастырып, оқырмандар арасында түрлі байқаулар өткізу тиімді болар еді. Ең бастысы, жастар өз қызығушылығына сай кітапты еркін таңдап, оқудан ләззат алуды үйренуі керек.
Қорыта айтқанда, кітап оқу – өткен заманның ескірген әдеті емес, кез келген дәуірде маңызын жоғалтпайтын рухани қажеттілік. Технология қаншалықты дамыса да, кітаптың адам санасына беретін тереңдігі мен тәрбиелік әсерін ешбір құрал толық алмастыра алмайды. Себебі ақпарат адамға мәлімет берсе, кітап сол ақпаратты түсінуге, ой елегінен өткізуге және өмірге басқаша көзқараспен қарауға үйретеді.
Бүгінгі жастар – ертеңгі қоғамның тірегі. Ал саналы, білімді, ойы ұшқыр ұрпақ қалыптастыру үшін
кітап оқуды қайтадан өмір салтымызға айналдыруымыз қажет. Өйткені кітап оқитын ұлттың ойы терең, танымы кең, болашағы кемел болмақ.
БАҚЫТБЕК Гүлжан Жандосқызы,
Алматы облысы, Балқаш ауданы, Қарой ауылы,
МДШО «Үлгілі орта мектебі» МКМ 11- сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым
сайтының Жас тілшісі