Сурет: ЖИ, Жолдаған автор
Біз өмір сүріп жатқан XXI ғасыр – ақпараттық технологиялардың шарықтау шегіне жеткен дәуірі. Бүгінде ақпарат адамзат тарихында ешқашан болмаған жылдамдықпен таралуда. Смартфон экранын бір рет сипап қалу арқылы біз әлемнің екінші шетінде болып жатқан оқиғалардан лезде хабардар бола аламыз. Алайда, бұл игіліктің екінші, көлеңкелі тұсы бар. Ақпарат ағынының тым көп әрі бақылаусыз болуы қоғамда жаңа бір жаһандық қатерді тудырды. Ол – жалған ақпарат, яғни «фейк ньюс» (fake news) феномені. Осындай күрделі кезеңде әрбір заманауи адам үшін аман қалудың және сана тазалығын сақтаудың басты құралы — медиасауаттылық болып табылады.
Фейк ақпараттардың қауіптілігі сонда, олар көбіне адамның сезіміне, қорқынышына, үрейіне немесе ашу-ызасына әсер ететіндей етіп өте шебер дайындалады. Жалған ақпаратты таратушылардың мақсаты әртүрлі болуы мүмкін: бірі саяси манипуляция жасап, қоғамда іріткі салуды көздесе, екіншісі сенсациялық тақырыптар арқылы өз сайтына немесе әлеуметтік желідегі парақшасына оқырман жинап, қаражат табуды (кликбейт) ойлайды. Қазіргі таңда нейрожелілер мен жасанды интеллектінің дамуы бұл мәселені одан сайын ушықтырды. Ендігі кезекте тек мәтіндік өтіріктер емес, адамның дауысы мен бейнесін айнытпай салатын «дипфейк» (deepfake) технологиялары шықты. Бұл – кез келген бейнебаян мен аудиожазбаға да күмәнмен қарау керек деген сөз.
Мұндай ақпараттық соғыстар мен манипуляциялар ортасында қалай алданбауға болады? Бұл үшін әрбір азамат өз бойында медиасауаттылық пен сыни ойлау мәдениетін қалыптастыруы қажет. Ол үшін күнделікті өмірде мынадай алтын ережелерді сақтау маңызды:
- Дереккөзді тексеру (Fact-checking). Санаулы секундтар ішінде мыңдаған адамға тарап кететін мессенджерлердегі (WhatsApp, Telegram) «жедел хабарламаларға» бірден сенуге болмайды. Оқыған ақпараттың ресми ақпарат құралдарында, мемлекеттік органдардың сайттарында бар-жоғын тексеру керек. Егер жаңалық тек бір ғана белгісіз парақшада жарияланса, оның өтірік болу ықтималдығы 99%-ға тең.
- Эмоцияға берілмеу. Фейк ақпараттар әдетте «Шұғыл!», «Масқара!», «Мұны билік сізден жасырып отыр!» деген сияқты айқайлаған, сенсациялық тақырыптармен басталады. Мұндай мәтінді көргенде бірден сезімге ерік бермей, суық ақылмен: «Бұл ақпарат кімге тиімді? Бұл жаңалық менде қандай эмоция тудыру үшін жазылған?» деген сұрақтарды қою қажет.
- Сілтемелер мен авторға назар аудару. Мақаланы кім жазды? Ол белгілі сарапшы ма, әлде анонимді аккаунт па? Мақаланың ішінде нақты фактілер, статистикалар, зерттеулерге сілтемелер бар ма? Нағыз журналистика әрқашан екі тараптың да пікірін береді және нақты дәлелдерге сүйенеді.
- Фото мен видеоны тексеру. Көптеген фейктер ескі фотосуреттерді немесе басқа елде болған оқиғаның видеосын бүгінгі күннің жаңалығы ретінде ұсынады. Google немесе Yandex жүйелеріндегі «сурет арқылы іздеу» функциясын пайдаланып, бұл бейненің алғаш рет қашан және қайда жарияланғанын оңай білуге болады.
Медиасауаттылық — бұл тек жалған жаңалықтарды ажырату ғана емес, сонымен бірге ақпараттық гигиенаны сақтау. Күні бойы телефонға телміріп, негативті жаңалықтарды оқи беру (думскроллинг) адамның психикасын бұзады, күйзеліске түсіреді. Сондықтан, миды артық қоқыстан тазарту үшін мезгіл-мезгіл цифрлық детокс жасап, сенімсіз ақпараттық каналдардан бас тартқан жөн.
Қорыта айтқанда, ақпарат ғасырында білімді болу — тек көп нәрсені білу деген сөз емес. Нағыз білімділік — пайдалы ақпаратты пайдасыздан, шындықты өтіріктен ажырата алу қабілеті. Медиасауаттылық — бұл қазіргі заман адамының цифрлық әлемдегі қауіпсіздік белдігі мен қалқаны. Кез келген ақпаратты таратудан бұрын оның анық-қанығына көз жеткізу — әрбір саналы азаматтың қоғам алдындағы жауапкершілігі. Сенгіштікті сыни ойлаумен алмастырғанда ғана біз фейк ақпараттар ғасырының құрбаны болмаймыз.
САҒЫНДЫҚ Зере,
Қарағанды қаласы, №59 ЖББМ 11-сынып оқушысы.
Республикалық «Farabi shakirti» журналы
мен www.farabishakirti.kz желілік басылым сайтының Жас тілшісі
Жетекшісі: Оразбаева Жанар Кенжебаевна
Қазақ тілі және әдебиет пәнінің мұғалімі