Сурет: ЖИ, жолдаған автор
Қазіргі қоғамда кәсіпкерлік экономиканың маңызды қозғаушы күштерінің бірі болып саналады. Кәсіпкерлік адамдарға жаңа жұмыс орындарын ашуға, табыс табуға және қоғамның әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, кәсіпкерлік туралы сөз болғанда көпшіліктің ойына ең алдымен қаладағы бизнес түрлері келеді. Ірі сауда орталықтары, заманауи кеңселер, технологиялық стартаптар мен өндіріс орындары қоғамның назарын өзіне көбірек аударады. Ал ауылдық жерлердегі кәсіпшілік көбіне екінші қатарда қалып қояды. Шын мәнінде ауыл кәсіпшілігі де ел экономикасы үшін аса маңызды сала болып табылады. Соған қарамастан оның жетістіктері мен мүмкіндіктері қаладағы кәсіптермен салыстырғанда азырақ назарға ие. Бұл құбылыстың бірнеше себептері бар.
Ауылдағы кәсіпшіліктің аз танылуының негізгі себептерінің бірі – ақпараттық кеңістіктің қалаға шоғырлануы. Қазіргі кезде бұқаралық ақпарат құралдарының басым бөлігі ірі қалаларда орналасқан. Теледидар, газет, интернет платформалары мен әлеуметтік желілер көбіне қаладағы кәсіпкерлердің жетістіктерін жиі жариялайды.
Мысалы, жаңа технологиялық компания ашылса немесе үлкен инвестициялық жоба іске қосылса, ол туралы ақпарат бүкіл елге таралады. Ал ауылдағы шағын сүт фермасының немесе қолөнер шеберханасының жетістігі көп жағдайда жергілікті деңгейден аса алмайды. Соның салдарынан қоғамда ауыл кәсіпшілігі аз дамыған немесе маңыздылығы төмен деген қате түсінік қалыптасады.
Ақпараттың жеткіліксіздігі ауыл кәсіпкерлерінің танымал болуына кедергі келтіреді. Егер олардың жұмысы мен жетістіктері кеңінен насихатталса, қоғамның бұл салаға деген көзқарасы да өзгерер еді.
Қаладағы кәсіптің көбірек назар аударуының тағы бір себебі – инфрақұрылымның жақсы дамуы. Қалаларда жолдар, интернет желісі, көлік жүйесі, банктер мен логистикалық орталықтар жақсы жұмыс істейді. Бұл кәсіпкерлердің өз өнімдерін нарыққа шығаруы мен клиенттерге қызмет көрсетуін жеңілдетеді.
Ал ауылдық жерлерде инфрақұрылым кейде жеткіліксіз деңгейде болады. Кейбір ауылдарда жоғары жылдамдықтағы интернеттің болмауы немесе жолдардың сапасыздығы кәсіптің дамуына әсер етеді. Нәтижесінде ауылдағы бизнес көлемі жағынан кіші болып қалады және қоғамның назарын аз тартады.
Дегенмен бұл ауыл кәсіпшілігінің әлеуеті төмен дегенді білдірмейді. Керісінше, қажетті жағдай жасалса, ауыл кәсіпкерлері де үлкен жетістіктерге жете алады.
Қалада халық саны көп болғандықтан, кәсіпкерлер үшін тұтынушылар да көбірек болады. Ірі қалаларда миллиондаған адам тұрады, ал бұл кез келген бизнес үшін үлкен нарық болып саналады. Сондықтан инвесторлар мен кәсіпкерлер көбіне қалалық жобаларға қызығушылық танытады.
Ауылдарда тұрғындар саны аз әрі халық тығыздығы төмен. Сол себепті ауыл кәсіпкерлерінің клиенттік базасы шектеулі болады. Бұл олардың табысын арттыруды қиындатады. Қоғам мен инвесторлар көбіне үлкен пайда әкелетін жобаларға назар аударатындықтан, ауылдағы кәсіп түрлері назардан тыс қалып жатады.
Бірақ ауыл кәсіпшілігінің ерекшелігі оның жергілікті қажеттіліктерді қамтамасыз етуінде жатыр. Ауыл шаруашылығы өнімдері, мал шаруашылығы, табиғи өнімдер өндіру сияқты салалар бүкіл ел үшін маңызды қызмет атқарады.
Соңғы жылдары көптеген жастар білім алу немесе жұмыс табу мақсатында қалаларға көшуде. Бұл құбылыс урбанизация деп аталады. Жастардың басым бөлігі болашағын қаладағы кәсіппен байланыстырады, себебі онда мүмкіндіктер көбірек деп есептейді.
Нәтижесінде ауылда кәсіп бастайтын белсенді адамдар саны азаяды. Жас кәсіпкерлердің жетіспеуі ауыл бизнесінің дамуына әсер етеді. Сонымен қатар қоғамда кәсіпкерлік табысқа тек қалада ғана жетуге болады деген пікір қалыптасады.
Алайда қазіргі технологиялардың дамуы ауылда отырып-ақ табысты бизнес жүргізуге мүмкіндік береді. Онлайн сауда, цифрлық маркетинг және электронды қызметтер ауыл кәсіпкерлеріне де жаңа жолдар ашуда.
Инвесторлар көбіне қаржыны тез қайтаруға болатын жобаларды таңдайды. Мұндай мүмкіндіктер көбінесе қалаларда кездеседі. Сондықтан инвестициялардың үлкен бөлігі қаладағы кәсіпорындарға бағытталады.
Ауыл кәсіпкерлері қаржыландыру мәселесіне жиі тап болады. Несие алу қиындығы, кепілдік мүліктің жетіспеуі немесе инвесторлардың қызығушылығының төмен болуы ауылдағы кәсіптің дамуын баяулатады.
Инвестиция көлемі аз болғандықтан, ауыл кәсіптері кеңейіп, ірі жобаға айналуда қиындық көреді. Ал қоғам көбіне ірі және табысты кәсіпорындарға назар аударатындықтан, ауыл кәсіпшілігі көлеңкеде қалып қояды.
Ауыл кәсіпшілігінің аз танылуына қоғамдық стереотиптер де әсер етеді. Кейбір адамдар ауылды тек ауыл шаруашылығымен байланыстырады және оны заманауи бизнес ортасы ретінде қабылдамайды.
Шын мәнінде ауылда туризм, қайта өңдеу өндірісі, қолөнер, экологиялық өнімдер шығару сияқты көптеген кәсіп түрлерін дамытуға болады. Бірақ қоғамдағы ескі түсініктер ауыл кәсіпкерлерінің еңбегін толық бағалауға кедергі жасайды.
Қазіргі уақытта экологиялық таза өнімдерге сұраныс артып келеді. Бұл ауыл кәсіпшілігінің жаңа мүмкіндіктерге ие екенін көрсетеді. Сондықтан қоғам ауыл бизнесіне деген көзқарасын өзгертуі қажет.
Ауыл кәсіпшілігі назардан тыс қалғанымен, оның ел экономикасындағы рөлі өте үлкен. Ең алдымен ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар азық-түлік қауіпсіздігін сақтауға үлес қосады.
Елдегі ет, сүт, астық, көкөніс және басқа да маңызды өнімдердің басым бөлігі ауылдық жерлерде өндіріледі. Егер ауыл кәсіпшілігі дамымаса, қалалардың да тұрақты дамуы мүмкін емес.
Сондай-ақ ауыл кәсіпшілігі ұлттық дәстүрлер мен мәдени мұраны сақтауға ықпал етеді. Қолөнер бұйымдары, ұлттық тағамдар және жергілікті өндіріс түрлері халықтың мәдени ерекшелігін сақтауға көмектеседі.
Ауыл кәсіпшілігінің беделін арттыру үшін бірнеше шараларды жүзеге асыру қажет. Біріншіден, ауыл инфрақұрылымын дамыту маңызды. Жақсы жолдар, сапалы интернет және заманауи байланыс жүйелері кәсіпкерлердің жұмысын жеңілдетеді.
Екіншіден, мемлекет тарапынан қаржылық қолдауды күшейту керек. Арнайы гранттар, жеңілдетілген несиелер және оқыту бағдарламалары ауыл кәсіпкерлерінің дамуына көмектеседі.
Үшіншіден, ауыл кәсіпкерлерінің жетістіктерін бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен насихаттау қажет. Бұл жастардың қызығушылығын арттырып, ауыл бизнесіне деген сенімді күшейтеді.
Төртіншіден, цифрлық технологияларды енгізу маңызды. Интернет арқылы өнім сату, онлайн жарнама жасау және электронды төлем жүйелерін пайдалану ауыл кәсіпкерлерінің нарыққа шығуын жеңілдетеді.
Қорытындылай келе, ауылдағы кәсіпшілік қаладағы кәсіппен салыстырғанда азырақ назарға ие болуының бірнеше себебі бар. Олардың қатарында ақпараттық кеңістіктің қалаға шоғырлануы, инфрақұрылым айырмашылығы, халық санының аздығы, инвестициялардың жеткіліксіздігі және қоғамдық стереотиптер бар. Дегенмен ауыл кәсіпшілігі ел экономикасының маңызды бөлігі болып табылады. Ол халықты азық-түлікпен қамтамасыз етіп, жұмыс орындарын ашады және ұлттық мәдениетті сақтауға үлес қосады. Болашақта ауыл кәсіпшілігін дамытуға көбірек көңіл бөлінуі тиіс. Мемлекеттік қолдау, жаңа технологияларды енгізу және қоғамның көзқарасын өзгерту арқылы ауыл кәсіпкерлерінің мүмкіндіктерін кеңейтуге болады. Сонда ғана ауыл мен қала арасындағы кәсіпкерлік даму деңгейі теңесіп, ел экономикасы тұрақты әрі жан-жақты дамиды.
БЕЙІЛХАН Перизат,
«Ақмола облысы білім басқармасының Шортанды ауданы
бойынша білім бөліміСтепной ауылының жалпы орта
білім беретін мектебі» КММ — нің 11 «А» сынып оқушысы,
Республикалық «Farabi shakirti» журналы мен www.farabishakirti.kz
желілік басылым сайтының Жас тілшісі
Шығармашылық жетекшісі: Серикбай Надя,
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі