Сурет: ЖИ, жолдаған автор
XXI ғасыр – технология ғасыры. Адамзат тарихында ақпаратқа қол жеткізу дәл бүгінгідей оңай болған емес. Бір ғана смартфон арқылы әлемнің кез келген еліндегі жаңалықты оқып, үздік университеттердің дәрістерін тыңдап, кітап оқып, жаңа мамандықты меңгеруге болады. Мұндай мүмкіндік бұрын-соңды болмаған. Алайда технологияның дамуы қоғам алдында жаңа мәселе туғызды: экран адамдарға қызмет ете ме, әлде адамдар экранға тәуелді болып бара ма?
Бүгінгі балалар мен жастарды көп жағдайда «экран тәрбиелеген ұрпақ» деп атайды. Өйткені олардың күнделікті өмірінің басым бөлігі смартфон, планшет, компьютер және әлеуметтік желілермен тығыз байланысты. Таңертең оянғаннан бастап, түнде ұйықтағанға дейін экран олардың серігіне айналған. Бұл құбылыс бір жағынан – білім мен дамуға жол ашса, екінші жағынан – денсаулыққа, психологияға, ұлттық тәрбиеге және адамгершілік құндылықтарға әсер ететін маңызды мәселеге айналып отыр.
Қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде жастарды уақытты бос өткізбеуге, білім іздеуге, ақыл мен еңбекті жоғары қоюға шақырады. Ақынның «Талап қыл артық білуге» деген сөзі бүгінгі цифрлық дәуірде ерекше мәнге ие. Себебі интернеттің өзі – білімнің сарқылмас қазынасы. Бірақ сол қазынаны кім қалай пайдаланады – бәрі адамның өз таңдауына байланысты.
Экранның ең үлкен мүмкіндігі – білімге қолжетімділікті арттыруы. Бұрын ауылдағы оқушының әлемдегі ең үздік ғалымдардың дәрісін тыңдауы мүмкін емес еді. Ал бүгінде интернеттің арқасында кез келген адам онлайн курстарға қатысып, ғылыми мақалалар оқып, бірнеше шет тілін меңгере алады. Қазақстанда да цифрландыру бағдарламасының дамуы білім беру жүйесіне жаңа серпін берді. Электронды күнделіктер, онлайн кітапханалар, қашықтан оқыту платформалары мен жасанды интеллект құралдары оқу процесінің ажырамас бөлігіне айналды.
UNESCO-ның Қазақстандағы интернеттің дамуы туралы есебінде елімізде цифрлық технологиялардың білім беру, мемлекеттік қызмет көрсету және ақпаратқа қолжетімділік салаларын дамытуға зор ықпал еткені атап өтіледі. Бұл – экранның қоғамға беріп отырған оң мүмкіндігінің айқын дәлелі.
Сонымен қатар, экран жастардың шығармашылық қабілетін дамытуға да жағдай жасап отыр. Бүгінде мыңдаған жас бағдарламалау, графикалық дизайн, бейнемонтаж, журналистика, кәсіпкерлік сияқты салаларды интернет арқылы үйреніп, халықаралық деңгейде жетістікке жетуде. Бір кездері тек үлкен қалаларда ғана қолжетімді болған білім бүгінде ауылдағы оқушыға да бірдей ашық.
Алайда мүмкіндікпен қатар қауіп те қатар жүреді. Соңғы жылдары жастардың әлеуметтік желілерде өткізетін уақыты айтарлықтай артты. Қысқа бейнероликтерге негізделген платформалар адамның назарын ұзақ уақыт бір іске шоғырландыру қабілетін төмендетіп, тез әсер алуға үйретеді. Соның салдарынан кітап оқу, күрделі мәтінді түсіну, терең ойлану дағдылары әлсіреуі мүмкін.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (WHO) Еуропалық аймақ бойынша 2024 жылғы зерттеуінде жасөспірімдердің әлеуметтік желіні шамадан тыс пайдалануы соңғы жылдары айтарлықтай өскені айтылған. Зерттеу нәтижесіне сәйкес, проблемалық әлеуметтік желі қолдануы 2018 жылғы 7 пайыздан 2022 жылы 11 пайызға дейін артқан. Мамандар мұндай тәуелділік ұйқының бұзылуына, мазасыздықтың күшеюіне және психологиялық әл-ауқаттың төмендеуіне әсер ететінін көрсетеді.
Экранның тағы бір қаупі – шынайы қарым-қатынастың азаюы. Бұрын балалар аулада ойнап, кітапханаға барып, үлкендермен көп сөйлесетін. Ал қазір бос уақыттың едәуір бөлігі телефон экранының алдында өтеді. Бір үйде отырған отбасы мүшелерінің әрқайсысы өз телефонына үңіліп отырған көрініс қалыпты жағдайға айналды. Бұл отбасы ішіндегі қарым-қатынастың әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Абай «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде адамды алға жетелейтін бес қасиетті – талап, еңбек, терең ой, қанағат және рақымды атайды. Осы қасиеттердің барлығы экранды дұрыс пайдаланудың да негізгі қағидалары болуы тиіс. Егер технология талапты арттырып, білімге жетелесе – ол игілік. Ал жалқаулыққа, уақытты бос өткізуге және тәуелділікке итермелесе – оның зияны пайдасынан басым болады.
Экранның адам өміріне әсері тек біліммен немесе ойын-сауықпен шектелмейді. Ол адамның психологиялық жай-күйіне, мінез-құлқына, тіпті дүниетанымына да ықпал етеді. Әлеуметтік желілерде адамдар көбіне өмірінің тек жақсы сәттерін жариялайды. Мұндай «мінсіз өмірді» үздіксіз көріп отырған жасөспірім өз өмірін өзгелермен салыстырып, өзін бағаламауы немесе өміріне көңілі толмауы мүмкін. Психологтардың айтуынша, бұл құбылыс мазасыздықтың, күйзелістің және жалғыздық сезімінің артуына әсер етеді.
Тағы бір маңызды мәселе – жалған ақпараттың жылдам таралуы. Цифрлық кеңістікте кез келген адам ақпарат тарата алады. Бірақ оның бәрі бірдей шындыққа сәйкес келе бермейді. Сондықтан бүгінгі жастар үшін медиа сауаттылық – ең маңызды дағдылардың бірі. Ақпаратты бірнеше дереккөзден тексеру, ресми ақпаратқа сүйену және жалған жаңалықтарды ажырата білу – заман талабы.
Экранды дұрыс пайдалану мәдениеті ең алдымен отбасында қалыптасады. Егер ата-ана баламен бірге кітап оқып, әңгімелесіп, спортпен айналысса, бала да уақытын тиімді өткізуді үйренеді. Ал егер барлық бос уақыт телефон мен әлеуметтік желіге арналса, экран біртіндеп баланың негізгі «тәрбиешісіне» айналады. Сондықтан технологияны шектеу емес, оны дұрыс пайдалануды үйрету әлдеқайда маңызды.
Бүгінде көптеген жастар экранның көмегімен үлкен жетістіктерге жетіп жүр. Бірі бағдарламалауды меңгерсе, бірі шет тілдерін үйреніп, халықаралық байқауларда жеңіске жетуде. Кейбір жастар өз бизнесін интернет арқылы бастап, қоғамға пайдалы жобаларды жүзеге асыруда. Бұл экранның тек қауіп емес, дұрыс қолданылған жағдайда үлкен мүмкіндік екенін дәлелдейді.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) 2024 жылғы «How’s Life for Children in the Digital Age» баяндамасында цифрлық технологиялардың балаларға зор мүмкіндік беретінімен қатар, экран уақытын бақылаудың және цифрлық сауаттылықты дамытудың маңызы ерекше атап көрсетілген. Сарапшылар технологияның өзі қауіпті емес, оны мақсатсыз әрі шамадан тыс пайдалану қауіп төндіретінін айтады.
Қазақстанда да жастар арасында цифрлық сауаттылықты арттыру бағытында түрлі жобалар жүзеге асырылып келеді. Мектептерде ақпараттық қауіпсіздік пен кибергигиена туралы сабақтар өткізіліп, оқушыларға интернеттегі қауіптерден қорғану жолдары түсіндірілуде. Бұл – болашақ ұрпақтың саналы цифрлық мәдениетін қалыптастыруға жасалған маңызды қадам.
Абай Құнанбайұлы адам өмірінің басты мақсаты – білім мен адамгершілік екенін шығармаларында үнемі айтып өтті. Оның «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі:
«Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой –
Бес асыл іс, көнсеңіз»,
деген жолдары бүгінгі жастар үшін де өмірлік қағида болуы тиіс. Экран адамға осы бес асыл іске жетуге көмектессе ғана оның пайдасы бар. Ал уақытты бос өткізуге, жалған ақпаратқа сенуге немесе тәуелділікке ұрындырса, ол адам дамуын тежейді.
Қорыта айтқанда, экран – біздің заманымыздың ажырамас бөлігі. Одан толықтай бас тарту мүмкін де емес, қажет те емес. Ең маңыздысы – экранды кімнің және қандай мақсатта пайдаланып отырғанында. Егер жастар технологияны білім алуға, ғылымға, шығармашылыққа және елдің дамуына жұмсаса, цифрлық дәуірдің игілігін көреді. Ал уақытын тек ойын-сауыққа арнап, виртуалды әлемге тәуелді болса, оның салдары жеке адамға ғана емес, тұтас қоғамға әсер етеді.
Абайдың «Пайда ойлама, ар ойла, талап қыл артық білуге» деген өсиеті бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Нағыз тәрбиені экран емес, отбасы, мектеп, кітап және саналы орта береді. Ал экран – сол тәрбиені толықтыратын құрал ғана. Болашақтың жарқын болуы үшін біз экран тәрбиелеген емес, білім мен адамгершілік тәрбиелеген ұрпақ қалыптастыруымыз қажет.
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы,
Қожабақы ауылы, «№25 орта мектептің»
11- сынып оқушысы
Пайдаланылған әдебиеттер
1)Абай Құнанбайұлы. «Ғылым таппай мақтанба».
2)World Health Organization (WHO). Teens, Screens and Mental Health (2024).
3)Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). How’s Life for Children in the Digital Age (2024).
4)UNESCO. Assessing Internet Development in Kazakhstan (2023).
5)UNICEF. The State of the World’s Children: Children in a Digital World.

