Сурет: ЖИ, жолдаған автор
1917 жылдың желтоқсан айында, ақ түтек боран соққан Орынбор қаласында қазақ халқының тағдырын шешкен тарихи оқиға орын алды. Онда Әлихан Бөкейхан бастаған қазақ зиялылары ұлттың бостандығы мен ежелгі ата-қоныс жерін сақтап қалу мақсатында «Алаш» автономиясын жариялады. Бұл – жай ғана саяси шешім емес, ғасырлар бойы арман болған мемлекеттіліктің қайта жаңғыруы еді. Әлихан бұл қадамға Ресейдегі саяси дағдарысты шебер пайдаланып, халықаралық құқық нормаларына сүйенген дипломатиялық келіссөздер арқылы келді. Осы сәттен бастап Әлихан Бөкейхан есімі қазақ мемлекеттілігінің бас архитекторы, ұлттық саясаттың темірқазығы ретінде тарихқа енді.
Әлихан Бөкейхан – еуропалық үлгідегі тұңғыш қазақ кәсіби саясаткері. Оның саяси мектебі Санкт-Петербургтегі біліммен ұштасып, Ресей империясының бірінші Мемлекеттік думасына депутат болып сайланған кезде шыңдалды. Ол мінберлерде құрғақ ұран тастаушы емес, нақты сандар мен фактілерге сүйенген стратег болды. Оның саясаткер ретіндегі басты бағдары – жер мәселесі. Әлихан: «Жер десе дірілдемейтін қазақ болмасын» деген аталы сөзімен халықтың санасына қозғау салды.
Ол қазақ топырағының әрбір пұшпағын ғылыми карталармен және тарихи құжаттармен дәлелдей отырып, оның автономия құрамында қалуын талап етті. Бүгінгі біздің картамыздағы шекараның шегенделуі – сол кездегі Алаш арыстарының саяси жанкештілігінің тікелей жемісі. Әлиханның саяси бағдарламасы тек жермен шектелмеді; ол адам құқығы, демократиялық бостандықтар және мемлекеттің зайырлы даму бағытын ұсынды. Ол биліктің халық алдында есеп беруін, сот жүйесінің тәуелсіздігін жақтаған нағыз демократ саясаткер еді.
Ол халықтың саяси сауаты төмен болса, кез келген мемлекеттің іргесі тез сөгілетінін жақсы түсінді. Сол себепті «Қазақ» газетін ұйымдастырып, басылым арқылы халықты саяси талдау жасауға, өз құқықтарын қорғауға баулыды. Ол журналистиканы саяси күрестің қуатты құралына айналдырды.
Әлихан экономикалық тәуелсіздіксіз саяси еркіндіктің баянды болмайтынын ұқты. Сондықтан қазақ қоғамын заманауи егіншілікке, өнеркәсіп пен оқу-ағарту ісіне бет бұруға шақырды. Оның еңбектері мен ғылыми зерттеулері бүгінгі саясаттанушылар үшін нағыз үлгі . Тіпті, большевиктер билікке келген ең ауыр кезеңде де Әлихан саяси икемділік таныта отырып, ұлт мүддесін жоғары қойды. Ол үшін саясат – жеке бастың атақ-даңқы емес, ұлтқа қызмет етудің биік мүмкіндігі болды.
Әлихан Бөкейханның саясаттағы ең үлкен қаруы – оның адамгершілігі мен тазалығы еді. «Тірі болсам, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын» деген анты оның бүкіл өмірінің мазмұнына айналды. Ол билікке емес, еркіндікке ұмтылды. Саясаткер ретінде ол өз халқының кемшілігін де ашық айтып, оны түзетудің жолдарын іздеді. Оның «Алаш» идеясы – бұл тек өткен күннің тарихы емес, бұл – бүгінгі және ертеңгі Қазақстанның даму моделі. Ол қазақты әлемдік өркениет көшінен қалдырмауды мақсат етті.
Әлихан Бөкейханның саяси мұрасы – бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның іргетасы. Ол – ұлттық мүддені ғылыми зерттеулермен және халықаралық құқық нормаларымен дәлелдеген кәсіби тұлға. Оның Ресей Мемлекеттік думасындағы қызметі мен «Алаш» партиясының бағдарламасы қазақ қоғамының демократиялық бағытта дамуына жол ашты.
Бүгінде Әлихан салған саяси мектеп – мемлекетшілдіктің, адалдық пен кәсібиліктің теңдессіз үлгісі. Оның жер тұтастығы, тіл тағдыры және экономикалық тәуелсіздік туралы идеялары жаһандану
заманында қайта жаңғырып, өз өзектілігін дәлелдеп отыр. Әлихан Бөкейханның тұлғасын зерделеу – өткенге құрмет қана емес, бұл – болашақ қуатты мемлекеттің бағдарын айқындау.
АБДРАХЫН Ажар Ерланқызы,
Алматы облысы, Талғар ауданы, Қызыл-Қайрат ауылы,
«№19 орта мектеп-гимназияның» 11сынып оқушысы